HG-247
Gurdwara Data Bandi Chhor Sahib, Gwalior Fortਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਾਤਾ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਸਾਹਿਬ, ਗਵਾਲੀਅਰ ਕਿਲ੍ਹਾGurdwara Data Bandi Chhor Sahib, Gwalior Fort
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਾਤਾ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਸਾਹਿਬ, ਗਵਾਲੀਅਰ ਕਿਲ੍ਹਾ
Gwalior, Madhya Pradesh, Indiaਗਵਾਲੀਅਰ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤग्वालियर, मध्य प्रदेश, भारत
- Associated withਸੰਬੰਧਿਤसंबंधित
- Guru Hargobind Sahib Ji; Emperor Jahangir; imprisoned rulers remembered in Sikh Bandi Chhor traditionਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ; ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ; ਸਿੱਖ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਕੈਦੀ ਰਾਜੇगुरु हरगोबिंद साहिब जी; बादशाह जहाँगीर; सिख बंदी छोड़ परंपरा में स्मरण किए जाने वाले बंदी राजा
- Periodਸਮਾਂकाल
- Mughal period; Guru Hargobind detention and release tradition; later commemorative-gurdwara developmentਮੁਗਲ ਕਾਲ; ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਦੀ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਅਤੇ ਰਿਹਾਈ ਪਰੰਪਰਾ; ਬਾਅਦ ਦਾ ਯਾਦਗਾਰੀ-ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵਿਕਾਸमुगल काल; गुरु हरगोबिंद जी की नजरबंदी और रिहाई की परंपरा; बाद का स्मारक गुरुद्वारा विकास
- Site typeਅਸਥਾਨ ਦੀ ਕਿਸਮस्थल प्रकार
- Detention / Bandi Chhor historical site; later commemorative shrineਨਜ਼ਰਬੰਦੀ / ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ; ਬਾਅਦ ਦਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਅਸਥਾਨनजरबंदी · बंदी छोड़ ऐतिहासिक स्थान; बाद का स्मारक गुरुद्वारा
- Current statusਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀवर्तमान स्थिति
- Active gurdwara inside Gwalior Fort and a recognised heritage feature of the fort complex.ਗਵਾਲੀਅਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਰਗਰਮ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਮੂਹ ਦੀ ਇੱਕ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਿਰਾਸਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ।ग्वालियर किले के भीतर सक्रिय गुरुद्वारा और उस किला परिसर की एक मान्यता प्राप्त धरोहर।
- Coordinatesਕੋਆਰਡੀਨੇਟनिर्देशांक
- Gwalior Fort reference 26.2313, 78.1695 (UNESCO tentative-list coordinate); exact gurdwara pin pending
Short Overviewਸੰਖੇਪ ਝਲਕसंक्षिप्त परिचय
Gurdwara Data Bandi Chhor Sahib stands inside Gwalior Fort and commemorates Guru Hargobind Sahib Ji's detention there under Emperor Jahangir and his remembered role in securing the release of other prisoners. The event is central to the Sikh memory of Bandi Chhor, the liberator of captives.
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਾਤਾ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਸਾਹਿਬ ਗਵਾਲੀਅਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਹੇਠ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਬੰਦੀ ਛੋੜ, ਭਾਵ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਤੀਦਾਤੇ, ਦੀ ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ।
गुरुद्वारा दाता बंदी छोड़ साहिब ग्वालियर किले के भीतर है और बादशाह जहाँगीर के अधीन गुरु हरगोबिंद साहिब जी की नजरबंदी तथा अन्य बंदियों की रिहाई कराने की उनकी स्मरण की गई भूमिका का स्मरण कराता है। यह घटना बंदियों को छुड़ाने वाले, बंदी छोड़, की सिख स्मृति के केंद्र में है।
Why This Place Is Historicalਇਹ ਥਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਉਂ ਹੈयह स्थान ऐतिहासिक क्यों है
Gwalior is one of the most important Guru Hargobind sites outside Punjab. It preserves a turning point in which the Guru's personal confinement became a Sikh narrative about freedom, justice and refusing to accept liberty only for oneself.
ਗਵਾਲੀਅਰ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਮੋੜ ਨੂੰ ਸਾਂਭਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਕੈਦ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਬਣ ਗਈ।
ग्वालियर पंजाब से बाहर गुरु हरगोबिंद जी के सबसे महत्वपूर्ण स्थानों में से एक है। यह उस मोड़ को सुरक्षित रखता है जिसमें गुरु जी की अपनी कैद स्वतंत्रता, न्याय और केवल अपने लिए मुक्ति स्वीकार न करने की सिख कथा बन गई।
Full Historyਪੂਰਾ ਇਤਿਹਾਸपूरा इतिहास
Historical Sikh sources and modern institutional histories agree that Guru Hargobind Sahib Ji was detained at Gwalior Fort during Jahangir's reign. The precise reason, dates and length of detention are not uniform across sources. Pothi's Guru Hargobind Sakhi collection therefore treats the imprisonment as historical while leaving exact chronology open.
The long-established Sikh Bandi Chhor tradition says that when release was granted, Guru Hargobind Sahib Ji would not depart while other rulers remained confined. Fifty-two rulers are remembered as leaving with him. A later popular detail describes a specially prepared robe with fifty-two tassels or panels so that each captive could hold on. The moral and communal tradition is powerful, but the robe detail should be labelled as later narrative rather than documentary prison evidence.
The physical association with Gwalior Fort is independently recognised outside Sikh institutional literature. Madhya Pradesh Tourism identifies Gurudwara Data Bandi Chhor as the place where the Guru remained in custody and where the release with fifty-two kings is commemorated. India's UNESCO tentative-list submission for Gwalior Fort also identifies the gurdwara as a monument to Guru Hargobind Sahib Ji within the fort complex.
Some modern accounts identify the Guru's confinement with the Assi Khamba Baori / area near the Man Singh Palace. Because the current gurdwara is commemorative and the fort has undergone centuries of alteration, Pothi should avoid claiming that every visible room or wall is the exact unaltered prison space without archaeological evidence.
The gurdwara is a living place of worship inside a much older fort whose Hindu, Jain, Rajput, Sultanate and Mughal layers predate and surround the Sikh memorial. That broader context should be preserved rather than treating the fort solely through one episode.
ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਸਥਾਗਤ ਇਤਿਹਾਸ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਗਵਾਲੀਅਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਹੀ ਕਾਰਨ, ਮਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪੋਥੀ ਦਾ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਖੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕੈਦ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਹੀ ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਸਿੱਖ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰਿਹਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਾ ਗਏ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਹੋਰ ਰਾਜੇ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਬਵੰਜਾ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਬਾਅਦ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵੇਰਵਾ ਬਵੰਜਾ ਫੁੰਮਣਾਂ ਜਾਂ ਪੱਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਖਾਸ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਚੋਲੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਕੈਦੀ ਫੜ ਸਕੇ। ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਚੋਲੇ ਵਾਲੇ ਵੇਰਵੇ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਜੇਲ੍ਹ ਸਬੂਤ ਦੀ ਬਜਾਏ ਬਾਅਦ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਗਵਾਲੀਅਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ ਭੌਤਿਕ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਾਤਾ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਬਵੰਜਾ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਯਾਦ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਵਾਲੀਅਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀ ਯੂਨੈਸਕੋ ਅਸਥਾਈ-ਸੂਚੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਮੂਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ।
ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕੈਦ ਨੂੰ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਮਹਿਲ ਨੇੜਲੇ ਅੱਸੀ ਖੰਭਾ ਬਾਉਲੀ / ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਬੂਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਦਿਸਦਾ ਕਮਰਾ ਜਾਂ ਕੰਧ ਬਿਲਕੁਲ ਬਿਨਾਂ ਬਦਲੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਹੈ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਪੂਜਾ-ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਹਿੰਦੂ, ਜੈਨ, ਰਾਜਪੂਤ, ਸਲਤਨਤ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਪਰਤਾਂ ਸਿੱਖ ਯਾਦਗਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਘੇਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਵਿਆਪਕ ਸੰਦਰਭ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਰਾਹੀਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਾਂਭਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ऐतिहासिक सिख स्रोत और आधुनिक संस्थागत इतिहास इस पर सहमत हैं कि जहाँगीर के राज में गुरु हरगोबिंद साहिब जी ग्वालियर किले में नजरबंद रहे। इसका सटीक कारण, तिथियाँ और अवधि स्रोतों में एक जैसे नहीं हैं। इसलिए पोथी का गुरु हरगोबिंद साखी संग्रह इस कैद को ऐतिहासिक मानता है और सटीक कालक्रम खुला छोड़ता है।
लंबे समय से चली आ रही सिख बंदी छोड़ परंपरा कहती है कि जब रिहाई मिली तो गुरु हरगोबिंद साहिब जी तब तक जाने को तैयार नहीं हुए जब तक अन्य राजा कैद में थे। बावन राजाओं को उनके साथ निकलते स्मरण किया जाता है। बाद का एक प्रचलित विवरण बावन कलियों या पल्लों वाले विशेष चोले का वर्णन करता है ताकि हर बंदी उसे पकड़ सके। यह नैतिक और सामुदायिक परंपरा सशक्त है, परंतु चोले वाले विवरण को कैद के प्रलेखीय साक्ष्य के बजाय बाद का वर्णन बताना चाहिए।
ग्वालियर किले से इस भौतिक संबंध को सिख संस्थागत साहित्य के बाहर भी स्वतंत्र रूप से माना जाता है। मध्य प्रदेश पर्यटन गुरुद्वारा दाता बंदी छोड़ को वह स्थान बताता है जहाँ गुरु जी कैद में रहे और जहाँ बावन राजाओं के साथ रिहाई का स्मरण होता है। ग्वालियर किले के लिए भारत की यूनेस्को अस्थायी सूची की प्रविष्टि भी इस गुरुद्वारे को उस किला परिसर के भीतर गुरु हरगोबिंद साहिब जी का स्मारक बताती है।
कुछ आधुनिक विवरण गुरु जी की कैद को मान सिंह महल के निकट अस्सी खंबा बावड़ी क्षेत्र से जोड़ते हैं। चूँकि वर्तमान गुरुद्वारा स्मारक है और यह किला सदियों के बदलावों से गुजरा है, पोथी को पुरातात्विक साक्ष्य के बिना यह दावा नहीं करना चाहिए कि दिखने वाला हर कमरा या दीवार ठीक वही अपरिवर्तित कैद स्थान है।
यह गुरुद्वारा एक बहुत पुराने किले के भीतर एक जीवंत पूजा स्थान है, जिसकी हिंदू, जैन, राजपूत, सल्तनत और मुगल परतें इस सिख स्मारक से पहले की हैं और उसके चारों ओर हैं। उस व्यापक संदर्भ को सुरक्षित रखना चाहिए, किले को केवल एक प्रसंग के माध्यम से नहीं देखना चाहिए।
What Happened Hereਇੱਥੇ ਕੀ ਹੋਇਆयहाँ क्या हुआ
Guru Hargobind Sahib Ji was detained in Gwalior Fort during Jahangir's reign. Sikh tradition remembers that, upon release, he secured freedom for other imprisoned rulers and became known as Bandi Chhor.
ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਗਵਾਲੀਅਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਿਹਾਈ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਕੈਦ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਗਏ।
जहाँगीर के राज में गुरु हरगोबिंद साहिब जी ग्वालियर किले में नजरबंद रहे। सिख परंपरा स्मरण करती है कि रिहाई पर उन्होंने अन्य बंदी राजाओं की भी मुक्ति कराई और बंदी छोड़ कहलाए।
Gurus and Historical Figures Connected With This Siteਇਸ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂइस स्थान से जुड़े गुरु साहिबान और ऐतिहासिक हस्तियाँ
Guru Hargobind Sahib Ji; Emperor Jahangir; the imprisoned rulers of Bandi Chhor tradition; later Sikh sangat and custodians at Gwalior.
ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ; ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ; ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਕੈਦ ਰਾਜੇ; ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿਖੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਸੇਵਾਦਾਰ।
गुरु हरगोबिंद साहिब जी; बादशाह जहाँगीर; बंदी छोड़ परंपरा के बंदी राजा; ग्वालियर की बाद की सिख संगत और सेवादार।
Historical Structures and Featuresਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਸੀਅਤਾਂऐतिहासिक इमारतें और विशेषताएँ
• Gurdwara Data Bandi Chhor Sahib within Gwalior Fort.
• Fort landscape associated with the Guru's detention.
• Traditional connection with the Assi Khamba / Man Singh Palace area in modern heritage guides.
• Living gurdwara within a multi-period fortified heritage complex.
• ਗਵਾਲੀਅਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਾਤਾ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਸਾਹਿਬ।
• ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਕਿਲ੍ਹਾ ਖੇਤਰ।
• ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਰਾਸਤੀ ਗਾਈਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਸੀ ਖੰਭਾ / ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਮਹਿਲ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸੰਬੰਧ।
• ਬਹੁ-ਕਾਲੀ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਮੂਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੀਵੰਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ।
• ग्वालियर किले के भीतर गुरुद्वारा दाता बंदी छोड़ साहिब।
• गुरु जी की नजरबंदी से जुड़ा किला भूदृश्य।
• आधुनिक धरोहर मार्गदर्शिकाओं में अस्सी खंबा · मान सिंह महल क्षेत्र से पारंपरिक संबंध।
• अनेक कालों वाले किलेबंद धरोहर परिसर के भीतर जीवंत गुरुद्वारा।
Original Site vs Current Buildingਅਸਲੀ ਥਾਂ ਬਨਾਮ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤमूल स्थान बनाम वर्तमान इमारत
The historical event belongs to the Mughal-period fort. The present gurdwara is a later commemorative structure. Pothi should distinguish the fort setting and detention tradition from the age of the current shrine building.
ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਮੁਗਲ-ਕਾਲ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਬਾਅਦ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਣਤਰ ਹੈ। ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਥਾਂ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਅਸਥਾਨ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
यह ऐतिहासिक घटना मुगल कालीन किले की है। वर्तमान गुरुद्वारा बाद का स्मारक ढाँचा है। पोथी को उस किला परिवेश और कैद परंपरा को वर्तमान इमारत की आयु से अलग रखना चाहिए।
Historical Timelineਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾऐतिहासिक समय-रेखा
• Jahangir period: Guru Hargobind Sahib Ji is detained at Gwalior Fort; exact dates and duration differ across Sikh sources. • Release tradition: Guru Ji is remembered as leaving with other imprisoned rulers, giving rise to the Bandi Chhor tradition. • Later period: A gurdwara memorial develops inside the fort. • 2024 UNESCO tentative-list submission: India's Gwalior Fort nomination material identifies Gurdwara Data Bandi Chhor as a monument to Guru Hargobind Sahib Ji. • Present: The gurdwara remains active within Gwalior Fort.
• ਜਹਾਂਗੀਰ ਕਾਲ: ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਹੀ ਮਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਸਿੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ। • ਰਿਹਾਈ ਪਰੰਪਰਾ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੈਦ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਪਰੰਪਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। • ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ: ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਯਾਦਗਾਰ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। • 2024 ਯੂਨੈਸਕੋ ਅਸਥਾਈ-ਸੂਚੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ: ਭਾਰਤ ਦੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਸਮੱਗਰੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਾਤਾ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ। • ਵਰਤਮਾਨ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਵਾਲੀਅਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਰਗਰਮ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
• जहाँगीर काल: गुरु हरगोबिंद साहिब जी ग्वालियर किले में नजरबंद रहते हैं; सटीक तिथियाँ और अवधि सिख स्रोतों में भिन्न हैं। • रिहाई परंपरा: गुरु जी को अन्य बंदी राजाओं के साथ निकलते स्मरण किया जाता है, जिससे बंदी छोड़ परंपरा बनी। • बाद का काल: किले के भीतर एक गुरुद्वारा स्मारक विकसित होता है। • 2024 की यूनेस्को अस्थायी सूची प्रविष्टि: ग्वालियर किले के लिए भारत की नामांकन सामग्री गुरुद्वारा दाता बंदी छोड़ को गुरु हरगोबिंद साहिब जी का स्मारक बताती है। • वर्तमान: यह गुरुद्वारा ग्वालियर किले के भीतर सक्रिय बना हुआ है।
Related Sakhis / Pothi Cross-Linksਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਖੀਆਂ / ਪੋਥੀ ਕੜੀਆਂसंबंधित साखियाँ / पोथी कड़ियाँ
• Guru Hargobind Sahib Ji: Detention in Gwalior Fort
• Guru Hargobind Sahib Ji: Bandi Chhor and release of imprisoned rulers
• Return to Amritsar and Bandi Chhor Divas
• HG-001 - Sri Akal Takht Sahib for the Guru's wider Miri Piri period
• ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ: ਗਵਾਲੀਅਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ
• ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ: ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਅਤੇ ਕੈਦ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ
• ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ
• HG-001 · ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਕਾਲ ਲਈ
• गुरु हरगोबिंद साहिब जी: ग्वालियर किले में नजरबंदी
• गुरु हरगोबिंद साहिब जी: बंदी छोड़ और बंदी राजाओं की रिहाई
• अमृतसर वापसी और बंदी छोड़ दिवस
• HG-001, श्री अकाल तख्त साहिब, गुरु जी के व्यापक मीरी पीरी काल के लिए
What Visitors Can See Todayਅੱਜ ਦਰਸ਼ਕ ਕੀ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨआज दर्शक क्या देख सकते हैं
Visitors can access the gurdwara as part of the Gwalior Fort complex. Pothi should publish current fort entry, vehicle and opening information separately from the fixed historical article because visitor arrangements can change.
ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੱਕ ਗਵਾਲੀਅਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਮੂਹ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਦਾਖਲਾ, ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੇਖ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਦਰਸ਼ਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ।
दर्शक इस गुरुद्वारे तक ग्वालियर किला परिसर के भाग के रूप में पहुँच सकते हैं। पोथी को किले में प्रवेश, वाहन और खुलने का वर्तमान विवरण स्थिर ऐतिहासिक लेख से अलग प्रकाशित करना चाहिए क्योंकि दर्शक व्यवस्था बदल सकती है।
Source Notes and Historical Disagreementsਸਰੋਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਤਭੇਦस्रोत टिप्पणियाँ और ऐतिहासिक मतभेद
• The detention itself is historical, but Sikh sources differ significantly on exact dates and length; do not force a single chronology.
• The number fifty-two is a longstanding Sikh tradition. The fifty-two-tassel robe is a later narrative detail and should be labelled accordingly.
• The UNESCO coordinate is for Gwalior Fort as a whole, not an exact surveyed coordinate for the gurdwara entrance.
• ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹੈ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਸਰੋਤ ਸਹੀ ਮਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ 'ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ; ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਥੋਪਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
• ਬਵੰਜਾ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਬਵੰਜਾ ਫੁੰਮਣਾਂ ਵਾਲਾ ਚੋਲਾ ਇੱਕ ਬਾਅਦ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਵੇਰਵਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
• ਯੂਨੈਸਕੋ ਧੁਰਾ-ਬਿੰਦੂ ਸਮੁੱਚੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਲਈ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਦਾਖਲੇ ਲਈ ਕੋਈ ਸਹੀ ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤਾ ਧੁਰਾ-ਬਿੰਦੂ।
• यह नजरबंदी स्वयं ऐतिहासिक है, परंतु सिख स्रोत सटीक तिथियों और अवधि पर बहुत भिन्न हैं; किसी एक कालक्रम को न थोपें।
• बावन की संख्या एक पुरानी सिख परंपरा है। बावन कलियों वाला चोला बाद का वर्णन विवरण है और उसे वैसा ही अंकित करना चाहिए।
• यूनेस्को का निर्देशांक पूरे ग्वालियर किले के लिए है, गुरुद्वारे के प्रवेश का कोई सटीक सर्वेक्षित निर्देशांक नहीं।
Referencesਹਵਾਲੇसंदर्भ
- 1. Madhya Pradesh Tourism - Gwalior Fort / Gurudwara Data Bandi Chhod https://www.mptourism.com/gwalior-fort-madhya-pradesh-historical-place.html
- 2. Madhya Pradesh Tourism - Explore Madhya Pradesh / Data Bandi Chhor https://www.mptourism.com/explore.php
- 3. UNESCO World Heritage Centre - Gwalior Fort tentative list https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6730/
- 4. SGPC - Sri Guru Hargobind Sahib Ji https://sgpc.net/ten-guru-sahibs/guru-hargobind-sahib/