HG-478

Gurdwara Dera Baba Banda Singh Bahadur, Reasiਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ, ਰਿਆਸੀGurdwara Dera Baba Banda Singh Bahadur, Reasi

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ, ਰਿਆਸੀ

Reasi, Jammu and Kashmir (Union Territory), Indiaਰਿਆਸੀ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼), ਭਾਰਤरियासी, जम्मू और कश्मीर (केंद्र शासित प्रदेश), भारत

Guru Gobind Singh Jiਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀगुरु गोबिंद सिंह जी

Associated withਸੰਬੰਧਿਤसंबंधित: Banda Singh Bahadur; Guru Gobind Singh Ji through commissioning and relic tradition, not a verified Reasi visitਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ; ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਨਿਯੁਕਤੀ ਅਤੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਰਿਆਸੀ ਦੌਰੇ ਰਾਹੀਂबंदा सिंह बहादुर; गुरु गोबिंद सिंह जी, नियुक्ति और अवशेष परंपरा के माध्यम से, न कि रियासी की किसी सत्यापित यात्रा के कारण
Periodਸਮਾਂकाल: Early eighteenth century; especially late Banda Singh phase in the Jammu hillsਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੰਮੂ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਖ਼ੀਰਲਾ ਪੜਾਅअठारहवीं सदी का आरंभिक काल; विशेष रूप से जम्मू की पहाड़ियों में बंदा सिंह का उत्तरकालीन चरण
Site typeਅਸਥਾਨ ਦੀ ਕਿਸਮस्थल प्रकार: Residence / dera tradition; memorial gurdwara; samadhi / relic complexਰਿਹਾਇਸ਼ / ਡੇਰਾ ਪਰੰਪਰਾ; ਯਾਦਗਾਰੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ; ਸਮਾਧ / ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੂਹनिवास / डेरा परंपरा; स्मारक गुरुद्वारा; समाधि / अवशेष परिसर
Current statusਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀवर्तमान स्थिति: Active major pilgrimage centre recognized by District Reasiਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਿਆਸੀ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰਗਰਮ ਤੀਰਥ ਕੇਂਦਰसक्रिय प्रमुख तीर्थ केंद्र, जिसे ज़िला रियासी मान्यता देता है
Coordinatesਕੋਆਰਡੀਨੇਟनिर्देशांक: Pending exact public entrance verification

Short Overviewਸੰਖੇਪ ਝਲਕसंक्षिप्त परिचय

Dera Baba Banda Singh Bahadur in the Bhabbar area of Reasi is a major Sikh historical complex on the Chenab associated with Banda Singh Bahadur. Current District Reasi material recognizes the gurdwara as a major pilgrimage centre, while the Government of India heritage database records the complex as an old shrine and gurdwara of substantial historical value.

ਰਿਆਸੀ ਦੇ ਭੱਬਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਚਨਾਬ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਿਆਸੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੱਗਰੀ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਤੀਰਥ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵਿਰਾਸਤ ਡਾਟਾਬੇਸ ਇਸ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਅਸਥਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।

रियासी के भब्बर क्षेत्र में स्थित डेरा बाबा बंदा सिंह बहादुर चिनाब के किनारे बंदा सिंह बहादुर से जुड़ा एक प्रमुख सिख ऐतिहासिक परिसर है। ज़िला रियासी की मौजूदा सामग्री इस गुरुद्वारे को एक प्रमुख तीर्थ केंद्र मानती है, जबकि भारत सरकार का धरोहर डेटाबेस इस परिसर को पर्याप्त ऐतिहासिक महत्व वाले पुराने श्राइन और गुरुद्वारे के रूप में दर्ज करता है।

Why This Place Is Historicalਇਹ ਥਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਉਂ ਹੈयह स्थान ऐतिहासिक क्यों है

The site is important because it preserves a northern Jammu-hills phase of Banda Singh Bahadur history that is physically and chronologically distinct from HG-456 Banda Ghat at Nanded. A 2013 historical feature identifies the Reasi dera as Banda Singh's abode in the Jammu hills during 1713-1715. The physical complex is also independently inventoried by the National Mission on Monuments and Antiquities.

ਇਹ ਥਾਂ ਇਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇੱਕ ਉੱਤਰੀ ਜੰਮੂ-ਪਹਾੜੀ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਨਾਂਦੇੜ ਦੇ HG-456 ਬੰਦਾ ਘਾਟ ਤੋਂ ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ ਪੱਖੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। 2013 ਦੀ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਪੋਰਟ ਰਿਆਸੀ ਡੇਰੇ ਨੂੰ 1713 ਤੋਂ 1715 ਦੌਰਾਨ ਜੰਮੂ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਸਮੂਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਸ਼ਨ ਆਨ ਮੋਨੂਮੈਂਟਸ ਐਂਡ ਐਂਟੀਕੁਇਟੀਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹੈ।

यह स्थल इसलिए महत्वपूर्ण है क्योंकि यह बंदा सिंह बहादुर के इतिहास के उत्तरी जम्मू-पहाड़ी चरण को सुरक्षित रखता है, जो नांदेड़ के HG-456 बंदा घाट से भौतिक और कालक्रम, दोनों दृष्टि से अलग है। 2013 का एक ऐतिहासिक फीचर रियासी के डेरे को 1713-1715 के दौरान जम्मू की पहाड़ियों में बंदा सिंह का निवास बताता है। इस भौतिक परिसर की स्वतंत्र सूची राष्ट्रीय स्मारक एवं पुरावशेष मिशन ने भी बनाई है।

Full Historyਪੂਰਾ ਇਤਿਹਾਸपूरा इतिहास

After meeting Guru Gobind Singh Ji at Nanded in 1708, Banda Singh Bahadur was commissioned to travel north and lead the Khalsa struggle against oppressive Mughal officials. His subsequent campaigns included Samana, Sadhaura and Sirhind and transformed the political position of the Sikhs in northern India.

The Reasi dera belongs to a later phase of Banda Singh's life in the Jammu hills. The Tribune's documented photographic feature identifies the place now called Dera Baba Banda Singh Bahadur as an abode used by him from 1713 to 1715. District Reasi today treats the place as a major pilgrimage site in the Bhabbar area and identifies a gurdwara on the Chenab bank as preserving his memory.

The National Mission on Monuments and Antiquities separately inventories the site as “Shrine and Gurudwara Baba Dera Banda Bahadur.” Its survey describes a hilltop or flat-crest complex beside the Chenab and records a samadhi and gurdwara, while stressing that the oldest elements survive in heavily modified or modernized form. This supports the physical site strongly but cautions against treating visible buildings as untouched eighteenth-century fabric.

The same heritage inventory records ashes, weapons and an arrow traditionally attributed to Guru Gobind Singh Ji among the relics connected with the complex. Pothi preserves these as institutional relic traditions rather than scientific provenance claims. District Reasi also says Banda Singh “spent his last days here,” but that wording conflicts with well-established chronology: Banda Singh was captured after the siege of Gurdas Nangal in 1715 and executed in Delhi in 1716. Pothi therefore describes Reasi as a late-period abode / dera, not his place of death.

1708 ਵਿੱਚ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਮੁਗ਼ਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਣਾ, ਸਢੌਰਾ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।

ਰਿਆਸੀ ਡੇਰਾ ਜੰਮੂ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇੱਕ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਪੜਾਅ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੀ ਦਰਜ ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਿਕ ਰਿਪੋਰਟ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਹੁਣ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, 1713 ਤੋਂ 1715 ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਗਏ ਨਿਵਾਸ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਿਆਸੀ ਅੱਜ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਭੱਬਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ।

ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਸ਼ਨ ਆਨ ਮੋਨੂਮੈਂਟਸ ਐਂਡ ਐਂਟੀਕੁਇਟੀਜ਼ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਸ਼੍ਰਾਈਨ ਐਂਡ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਡੇਰਾ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ" ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਚਨਾਬ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਜਾਂ ਸਮਤਲ-ਸਿਖਰ ਸਮੂਹ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਧ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਗ ਭਾਰੀ ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਚੇ ਹਨ। ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਥਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਣਛੋਹੀ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇਹੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸੂਚੀ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੋੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਭਸਮ, ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤੀਰ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੋਥੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਅਦਾਰਾਗਤ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਿਆਸੀ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ "ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਦਿਨ ਇੱਥੇ ਬਿਤਾਏ," ਪਰ ਇਹ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1715 ਵਿੱਚ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1716 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਪੋਥੀ ਰਿਆਸੀ ਨੂੰ ਅਖ਼ੀਰਲੇ-ਦੌਰ ਦਾ ਨਿਵਾਸ / ਡੇਰਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਥਾਂ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ।

नांदेड़ में 1708 में गुरु गोबिंद सिंह जी से मिलने के बाद बंदा सिंह बहादुर को उत्तर की ओर जाकर अत्याचारी मुगल अधिकारियों के विरुद्ध खालसा संघर्ष का नेतृत्व करने के लिए नियुक्त किया गया। उनके बाद के अभियानों में समाना, सढ़ौरा और सरहिंद शामिल थे और इनसे उत्तर भारत में सिखों की राजनीतिक स्थिति बदल गई।

रियासी का डेरा जम्मू की पहाड़ियों में बंदा सिंह के जीवन के एक बाद के चरण से संबंधित है। द ट्रिब्यून के प्रलेखित फोटो फीचर में जिस स्थान को आज डेरा बाबा बंदा सिंह बहादुर कहा जाता है, उसे 1713 से 1715 तक उनके द्वारा प्रयुक्त निवास बताया गया है। ज़िला रियासी आज इस स्थान को भब्बर क्षेत्र का एक प्रमुख तीर्थ स्थल मानता है और चिनाब के किनारे बने गुरुद्वारे को उनकी स्मृति सुरक्षित रखने वाला बताता है।

राष्ट्रीय स्मारक एवं पुरावशेष मिशन इस स्थल को अलग से "श्राइन एंड गुरुद्वारा बाबा डेरा बंदा बहादुर" के रूप में सूचीबद्ध करता है। उसका सर्वेक्षण चिनाब के किनारे एक पहाड़ी या समतल शिखर वाले परिसर का वर्णन करता है और एक समाधि तथा गुरुद्वारा दर्ज करता है, साथ ही ज़ोर देता है कि सबसे पुराने अंश भारी रूप से बदले हुए या आधुनिकीकृत रूप में ही बचे हैं। इससे भौतिक स्थल को मज़बूत समर्थन मिलता है, पर यह चेतावनी भी मिलती है कि दिखाई देने वाली इमारतों को अछूती अठारहवीं सदी की संरचना न माना जाए।

वही धरोहर सूची परिसर से जुड़े अवशेषों में गुरु गोबिंद सिंह जी से परंपरागत रूप से संबद्ध राख, शस्त्र और एक तीर दर्ज करती है। पोथी इन्हें वैज्ञानिक प्रामाणिकता के दावों के बजाय संस्थागत अवशेष परंपराओं के रूप में सुरक्षित रखती है। ज़िला रियासी यह भी कहता है कि बंदा सिंह ने "अपने अंतिम दिन यहीं बिताए", पर यह कथन स्थापित कालक्रम से टकराता है: बंदा सिंह 1715 में गुरदास नंगल की घेराबंदी के बाद पकड़े गए और 1716 में दिल्ली में उन्हें मृत्युदंड दिया गया। इसलिए पोथी रियासी को उनके देहांत का स्थान नहीं, बल्कि उत्तरकाल का निवास / डेरा बताती है।

What Happened Hereਇੱਥੇ ਕੀ ਹੋਇਆयहाँ क्या हुआ

Banda Singh Bahadur is remembered as residing in the Jammu hills at this dera during part of the 1713-1715 period. The complex later became a memorial and pilgrimage centre preserving his memory and attributed relics.

ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ 1713 ਤੋਂ 1715 ਦੇ ਦੌਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਦੌਰਾਨ ਜੰਮੂ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਡੇਰੇ ਵਿਖੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੂਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ।

बंदा सिंह बहादुर को 1713-1715 के काल के एक हिस्से में जम्मू की पहाड़ियों में इसी डेरे पर निवास करते हुए याद किया जाता है। यह परिसर बाद में उनकी स्मृति और उन्हें सौंपे गए अवशेषों को सुरक्षित रखने वाला स्मारक और तीर्थ केंद्र बन गया।

Gurus and Historical Figures Connected With This Siteਇਸ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂइस स्थान से जुड़े गुरु साहिबान और ऐतिहासिक हस्तियाँ

• Banda Singh Bahadur - principal historical figure and late-period residence tradition.

• Guru Gobind Singh Ji - historical commissioning of Banda Singh at Nanded; the Reasi complex also preserves an attributed-arrow relic tradition, not a proven Guru visit to Reasi.

• Later custodians and Reasi Sikh sangat - preservers of the dera and Baisakhi pilgrimage tradition.

• ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ - ਮੁੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ-ਦੌਰ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ।

• ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ - ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਿਯੁਕਤੀ; ਰਿਆਸੀ ਸਮੂਹ ਇੱਕ ਦੱਸੀ ਗਈ ਤੀਰ-ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਰਿਆਸੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਗੁਰੂ ਦੌਰਾ।

• ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਅਤੇ ਰਿਆਸੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ - ਡੇਰੇ ਅਤੇ ਵਿਸਾਖੀ ਤੀਰਥ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ।

• बंदा सिंह बहादुर · मुख्य ऐतिहासिक व्यक्ति और उत्तरकालीन निवास परंपरा।

• गुरु गोबिंद सिंह जी · नांदेड़ में बंदा सिंह की ऐतिहासिक नियुक्ति; रियासी परिसर एक तीर से जुड़ी अवशेष परंपरा भी सुरक्षित रखता है, जो रियासी में गुरु जी की सिद्ध यात्रा नहीं है।

• बाद के सेवादार और रियासी की सिख संगत · डेरे और वैसाखी तीर्थ परंपरा को सुरक्षित रखने वाले।

Historical Structures and Featuresਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਸੀਅਤਾਂऐतिहासिक इमारतें और विशेषताएँ

• Chenab-bank / hill setting in the Bhabbar area of Reasi.

• Gurdwara and samadhi components recorded in the national built-heritage inventory.

• Attributed relic collection including weapons, ashes and an arrow tradition; most relics are reportedly displayed especially around Baisakhi.

• Modernized / reconstructed buildings over an older historical site.

• ਰਿਆਸੀ ਦੇ ਭੱਬਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚਨਾਬ-ਕੰਢੇ / ਪਹਾੜੀ ਸਥਾਨ।

• ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਿਰਮਿਤ-ਵਿਰਾਸਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਸਮਾਧ ਅੰਗ।

• ਹਥਿਆਰ, ਭਸਮ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤੀਰ ਪਰੰਪਰਾ ਸਮੇਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਗ੍ਰਹਿ; ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

• ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧੁਨਿਕ / ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ।

• रियासी के भब्बर क्षेत्र में चिनाब के किनारे / पहाड़ी स्थल।

• राष्ट्रीय निर्मित-धरोहर सूची में दर्ज गुरुद्वारा और समाधि के अंश।

• शस्त्र, राख और तीर की परंपरा सहित सौंपे गए अवशेषों का संग्रह; बताया जाता है कि अधिकांश अवशेष विशेष रूप से वैसाखी के आसपास प्रदर्शित किए जाते हैं।

• पुराने ऐतिहासिक स्थल पर आधुनिकीकृत / पुनर्निर्मित इमारतें।

Original Site vs Current Buildingਅਸਲੀ ਥਾਂ ਬਨਾਮ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤमूल स्थान बनाम वर्तमान इमारत

The historical association is older than much of the visible construction. The national heritage inventory explicitly says the oldest shrine and gurdwara are in a totally modified state and that most present buildings are modern. Pothi therefore separates the eighteenth-century historical site from later architecture.

ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੰਧ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਹੁਤੀ ਉਸਾਰੀ ਨਾਲੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸੂਚੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਅਸਥਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਧੀ ਹੋਈ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤੀਆਂ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪੋਥੀ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੀ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ऐतिहासिक संबंध दिखाई देने वाले अधिकांश निर्माण से पुराना है। राष्ट्रीय धरोहर सूची स्पष्ट कहती है कि सबसे पुराना श्राइन और गुरुद्वारा पूरी तरह बदली हुई स्थिति में है और वर्तमान अधिकांश इमारतें आधुनिक हैं। इसलिए पोथी अठारहवीं सदी के ऐतिहासिक स्थल को बाद की वास्तुकला से अलग रखती है।

Historical Timelineਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾऐतिहासिक समय-रेखा

• 1708: Banda Singh meets Guru Gobind Singh Ji at Nanded and is commissioned for the Punjab mission. • 1709-1710: Major Banda Singh campaigns include Samana, Sadhaura and Sirhind / Chappar Chiri. • 1713-1715: Historical photographic reporting identifies the Jammu-hills Reasi dera as Banda Singh's abode in this period. • 1715-1716: Banda Singh is captured after Gurdas Nangal and later executed in Delhi; Reasi is not treated as his death place. • Modern period: The complex develops as a major Reasi pilgrimage centre; buildings are substantially renewed. • 2026: District Reasi continues to list Dera Baba Banda Bahadur as a major tourist and pilgrimage site.

• 1708: ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਮਿਸ਼ਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। • 1709 ਤੋਂ 1710: ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਣਾ, ਸਢੌਰਾ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ / ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। • 1713 ਤੋਂ 1715: ਇਤਿਹਾਸਕ ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਿਕ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਜੰਮੂ-ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸੀ ਡੇਰੇ ਨੂੰ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ। • 1715 ਤੋਂ 1716: ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਰਿਆਸੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਥਾਂ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। • ਆਧੁਨਿਕ ਦੌਰ: ਇਹ ਸਮੂਹ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਰਿਆਸੀ ਤੀਰਥ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਮਾਰਤਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਵੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। • 2026: ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਿਆਸੀ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸੈਲਾਨੀ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

• 1708: बंदा सिंह नांदेड़ में गुरु गोबिंद सिंह जी से मिलते हैं और पंजाब के अभियान के लिए नियुक्त किए जाते हैं। • 1709-1710: बंदा सिंह के प्रमुख अभियानों में समाना, सढ़ौरा और सरहिंद / छप्पड़ चिड़ी शामिल हैं। • 1713-1715: ऐतिहासिक फोटो रिपोर्टिंग जम्मू-पहाड़ी रियासी डेरे को इस काल में बंदा सिंह का निवास बताती है। • 1715-1716: बंदा सिंह गुरदास नंगल के बाद पकड़े जाते हैं और बाद में दिल्ली में उन्हें मृत्युदंड दिया जाता है; रियासी को उनके देहांत का स्थान नहीं माना जाता। • आधुनिक काल: यह परिसर रियासी के एक प्रमुख तीर्थ केंद्र के रूप में विकसित होता है; इमारतों का बड़े पैमाने पर नवीनीकरण होता है। • 2026: ज़िला रियासी डेरा बाबा बंदा बहादुर को एक प्रमुख पर्यटन और तीर्थ स्थल के रूप में सूचीबद्ध करता रहता है।

Related Sakhis / Pothi Cross-Linksਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਖੀਆਂ / ਪੋਥੀ ਕੜੀਆਂसंबंधित साखियाँ / पोथी कड़ियाँ

• HG-456 Gurdwara Sri Baba Banda Bahadur Ghat Sahib, Nanded - distinct 1708 meeting / initiation / mission-launch site.

• Future Banda Singh Bahadur expansion: Gurdas Nangal, Lohgarh and other sites must receive separate duplicate checks before any IDs.

• Banda Singh Bahadur Sakhi / history collection: Nanded commissioning; Khalsa campaigns; late Jammu-hills phase.

• HG-456 ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਘਾਟ ਸਾਹਿਬ, ਨਾਂਦੇੜ - ਵੱਖਰਾ 1708 ਮਿਲਣ / ਦੀਖਿਆ / ਮਿਸ਼ਨ-ਆਰੰਭ ਸਥਾਨ।

• ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵਿਸਥਾਰ: ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ, ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ID ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਖਰੇ ਨਕਲ-ਜਾਂਚ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣਾ ਪਵੇਗਾ।

• ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਸਾਖੀ / ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ: ਨਾਂਦੇੜ ਨਿਯੁਕਤੀ; ਖ਼ਾਲਸਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ; ਅਖ਼ੀਰਲਾ ਜੰਮੂ-ਪਹਾੜੀ ਪੜਾਅ।

• HG-456 गुरुद्वारा श्री बाबा बंदा बहादुर घाट साहिब, नांदेड़ · 1708 की भेंट / दीक्षा / अभियान-आरंभ का अलग स्थल।

• भविष्य में बंदा सिंह बहादुर से जुड़ा विस्तार: गुरदास नंगल, लोहगढ़ और अन्य स्थलों को कोई आईडी देने से पहले उनकी अलग से दोहराव-जाँच होनी चाहिए।

• बंदा सिंह बहादुर साखी / इतिहास संग्रह: नांदेड़ की नियुक्ति; खालसा अभियान; जम्मू-पहाड़ी का उत्तरकालीन चरण।

What Visitors Can See Todayਅੱਜ ਦਰਸ਼ਕ ਕੀ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨआज दर्शक क्या देख सकते हैं

Visitors encounter an active pilgrimage complex associated with Banda Singh Bahadur in the Reasi area. District Reasi provides present road-access context and Baisakhi significance. Pothi should verify the exact gurdwara entrance and current relic-display arrangements before publishing navigation or visitor-detail claims.

ਯਾਤਰੂ ਰਿਆਸੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਤੀਰਥ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਿਆਸੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸੜਕ-ਪਹੁੰਚ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਵਿਸਾਖੀ ਮਹੱਤਵ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ ਜਾਂ ਯਾਤਰੂ-ਵੇਰਵੇ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਅਵਸ਼ੇਸ਼-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

दर्शनार्थी रियासी क्षेत्र में बंदा सिंह बहादुर से जुड़ा एक सक्रिय तीर्थ परिसर पाते हैं। ज़िला रियासी वर्तमान सड़क पहुँच का संदर्भ और वैसाखी का महत्व बताता है। पोथी को नेविगेशन या दर्शनार्थी विवरण से जुड़े दावे प्रकाशित करने से पहले गुरुद्वारे के सटीक प्रवेश द्वार और अवशेष प्रदर्शन की मौजूदा व्यवस्था की पुष्टि करनी चाहिए।

Source Notes and Historical Disagreementsਸਰੋਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਤਭੇਦस्रोत टिप्पणियाँ और ऐतिहासिक मतभेद

• NEW PERMANENT RECORD HG-478.

• DISTINCT-SITE CONTROL: never merge with HG-456 Banda Ghat, Nanded.

• CHRONOLOGY CORRECTION: do not repeat the District Reasi phrase “spent his last days here” as literal death chronology; documented capture and execution occurred elsewhere.

• RELIC CONTROL: ashes, weapons and arrow are institutionally recorded traditions; provenance remains source-attributed.

• BUILDING-DATE CONTROL: present structures are substantially modernized; do not label them as surviving eighteenth-century fabric.

• COORDINATES: Pending exact public entrance verification.

• ਨਵਾਂ ਸਥਾਈ ਰਿਕਾਰਡ HG-478।

• ਵੱਖਰੀ-ਥਾਂ ਨਿਯੰਤਰਣ: ਕਦੇ ਵੀ HG-456 ਬੰਦਾ ਘਾਟ, ਨਾਂਦੇੜ ਨਾਲ ਨਾ ਰਲਾਓ।

• ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ ਸੁਧਾਈ: ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਿਆਸੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ "ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਦਿਨ ਇੱਥੇ ਬਿਤਾਏ" ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ ਵਜੋਂ ਨਾ ਦੁਹਰਾਓ; ਦਰਜ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੋਰ ਥਾਂ ਹੋਈ।

• ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯੰਤਰਣ: ਭਸਮ, ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਤੀਰ ਅਦਾਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਰਜ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹਨ; ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

• ਇਮਾਰਤ-ਤਾਰੀਖ਼ ਨਿਯੰਤਰਣ: ਮੌਜੂਦਾ ਢਾਂਚੇ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਚੀ ਹੋਈ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਜੋਂ ਨਾ ਦੱਸੋ।

• ਧੁਰੇ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਸ): ਸਹੀ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਬਾਕੀ ਹੈ।

• नया स्थायी अभिलेख HG-478।

• अलग-स्थल नियंत्रण: नांदेड़ के HG-456 बंदा घाट से इसे कभी न मिलाएँ।

• कालक्रम सुधार: ज़िला रियासी के वाक्य "अपने अंतिम दिन यहीं बिताए" को शाब्दिक देहांत-कालक्रम के रूप में न दोहराएँ; प्रलेखित गिरफ़्तारी और मृत्युदंड अन्यत्र हुए।

• अवशेष नियंत्रण: राख, शस्त्र और तीर संस्थागत रूप से दर्ज परंपराएँ हैं; इनकी प्रामाणिकता स्रोत-आधारित बनी रहती है।

• इमारत-तिथि नियंत्रण: वर्तमान ढाँचे बड़े पैमाने पर आधुनिकीकृत हैं; इन्हें अठारहवीं सदी की बची हुई संरचना न बताएँ।

• निर्देशांक: सटीक सार्वजनिक प्रवेश द्वार की पुष्टि लंबित।

Referencesਹਵਾਲੇसंदर्भ

1. District Reasi, Government of J&K - Dera Baba Banda Bhadur - https://reasi.nic.in/tourist-place/dera-baba-banda-bhadur/
2. National Mission on Monuments and Antiquities - Shrine and Gurudwara Baba Dera Banda Bahadur - https://nmma.nic.in/nmma/builtDetail.do?dynasty=47&refId=2391
3. The Tribune - Banda Singh historical landscape photographic feature, 2013 - https://www.tribuneindia.com/2013/20130526/spectrum/main1.htm
4. Pothi Master Index v2 through Batch 51 - expansion gate and HG-456 duplicate control - Pothi internal canonical master