HG-755

Gurdwara Guru Nanak Dev Ji / Sri Chand Chinar Historical Site, Srinagarਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ / ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਚਿਨਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ, ਸ੍ਰੀਨਗਰGurdwara Guru Nanak Dev Ji / Sri Chand Chinar Historical Site, Srinagar

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ / ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਚਿਨਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ, ਸ੍ਰੀਨਗਰ

Srinagar, Jammu and Kashmir, Indiaਸ੍ਰੀਨਗਰ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਭਾਰਤश्रीनगर, जम्मू और कश्मीर, भारत

Guru Nanak Dev Jiਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀगुरु नानक देव जी3rd Udasi

Associated withਸੰਬੰਧਿਤसंबंधित: Guru Nanak Dev Ji in Kashmir travel tradition; Baba Sri Chand Ji; Hari Singh Nalwa in Sikh-rule renovation tradition; Sardar Sant Singh Tegh; All J&K State Akali Dal; Srinagar Sikh sangatਕਸ਼ਮੀਰ ਯਾਤਰਾ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ; ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ; ਸਿੱਖ-ਰਾਜ ਮੁਰੰਮਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ; ਸਰਦਾਰ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਤੇਗ; ਆਲ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਟੇਟ ਅਕਾਲੀ ਦਲ; ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤकश्मीर यात्रा परंपरा में गुरु नानक देव जी; बाबा श्री चंद जी; सिख-राज की मरम्मत परंपरा में हरि सिंह नलवा; सरदार संत सिंह तेग; ऑल जम्मू-कश्मीर स्टेट अकाली दल; श्रीनगर की सिख संगत
Periodਸਮਾਂकाल: Early Guru Nanak/Baba Sri Chand tradition; pre-Sikh-rule gurdwara; Sikh-rule renovation; Dogra-era conversion dispute; 1956 Sikh restoration campaignਮੁੱਢਲੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ/ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਪਰੰਪਰਾ; ਸਿੱਖ-ਰਾਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ; ਸਿੱਖ-ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ; ਡੋਗਰਾ-ਕਾਲ ਦਾ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿਵਾਦ; 1956 ਦੀ ਸਿੱਖ ਬਹਾਲੀ ਮੁਹਿੰਮआरंभिक गुरु नानक और बाबा श्री चंद परंपरा; सिख-राज से पहले का गुरुद्वारा; सिख-राज में मरम्मत; डोगरा-काल का रूपांतरण विवाद; 1956 का सिख पुनर्स्थापना अभियान
Site typeਅਸਥਾਨ ਦੀ ਕਿਸਮस्थल प्रकार: Lost / repurposed historical gurdwara-site and living sacred-tree heritage recordਗੁਆਚਿਆ / ਮੁੜ-ਵਰਤਿਆ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ-ਥਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਤ ਪਵਿੱਤਰ-ਰੁੱਖ ਵਿਰਾਸਤੀ ਰਿਕਾਰਡलुप्त / अन्य उपयोग में बदला ऐतिहासिक गुरुद्वारा-स्थल और जीवंत पवित्र-वृक्ष विरासत अभिलेख
Current statusਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀवर्तमान स्थिति: Historic gurdwara lost/repurposed in the reviewed account; the Chinar heritage marker is reported to survive. Current 2026 religious ownership/use of the parcel requires direct verification.ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਆਚ/ਮੁੜ-ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ; ਚਿਨਾਰ ਵਿਰਾਸਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੇ ਬਚੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ 2026 ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਲਕੀ/ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਸਿੱਧੀ ਤਸਦੀਕ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ।समीक्षित विवरण में ऐतिहासिक गुरुद्वारा लुप्त या अन्य उपयोग में बदला हुआ है; चिनार विरासत चिह्न के बचे रहने की सूचना है। भूखंड के 2026 के वर्तमान धार्मिक स्वामित्व और उपयोग के लिए सीधा सत्यापन आवश्यक है।
Coordinatesਕੋਆਰਡੀਨੇਟनिर्देशांक: Pending exact former-gurdwara/current-property verification. Do not borrow a pin from Hari Parbat, Kathi Darwaza or another Srinagar gurdwara.

Short Overviewਸੰਖੇਪ ਝਲਕसंक्षिप्त परिचय

Sri Chand Chinar in Srinagar preserves a layered Sikh/Udasi heritage memory centred on a Chinar tree, an old well and a former Gurdwara Guru Nanak Dev Ji. A modern Sikh heritage study reports that the gurdwara once stood at the site, was later converted into a Hindu temple, and became the subject of a Sikh restoration campaign in 1956.

ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਚਿਨਾਰ ਇੱਕ ਚਿਨਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਖੂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਪਰਤਦਾਰ ਸਿੱਖ/ਉਦਾਸੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੇ ਹੋਏ ਹੈ। ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤੀ ਅਧਿਐਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ ਕਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ 1956 ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿੱਖ ਬਹਾਲੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਿਆ।

श्रीनगर का श्री चंद चिनार एक चिनार वृक्ष, एक पुराने खूह और एक पूर्व गुरुद्वारा गुरु नानक देव जी के इर्द-गिर्द केंद्रित बहुपरतीय सिख/उदासी विरासत स्मृति को सुरक्षित रखता है। एक आधुनिक सिख विरासत अध्ययन बताता है कि यहां कभी गुरुद्वारा था, बाद में उसे हिंदू मंदिर में बदल दिया गया, और 1956 में वह एक सिख पुनर्स्थापना अभियान का विषय बना।

Why This Place Is Historicalਇਹ ਥਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਉਂ ਹੈयह स्थान ऐतिहासिक क्यों है

This record fills a genuine Srinagar gap rather than duplicating the existing Pehli Patshahi, Chhevin Patshahi, Chai Guru Har Rai or Akali Phula Singh sites. The most important evidence is not the miraculous tradition around the tree; it is the traceable history of a named gurdwara, its later loss/repurposing and a documented Sikh institutional effort to recover its status.

ਇਹ ਰਿਕਾਰਡ ਮੌਜੂਦਾ ਪਹਿਲੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ, ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ, ਚਾਈ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਇ ਜਾਂ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸੱਚੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਮਾਣ ਰੁੱਖ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਕੌਤਕੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਕ ਨਾਮੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਇਸ ਦਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚਣਾ/ਮੁੜ-ਵਰਤਣਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਗਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ।

यह अभिलेख श्रीनगर की एक वास्तविक कमी भरता है, मौजूदा पहली पातशाही, छेवीं पातशाही, चाय गुरु हर राय या अकाली फूला सिंह स्थलों को दोहराता नहीं। सबसे महत्वपूर्ण प्रमाण वृक्ष से जुड़ी चमत्कारी परंपरा नहीं है; वह है एक नामित गुरुद्वारे का खोजा जा सकने वाला इतिहास, उसका बाद में लुप्त होना या अन्य उपयोग में बदलना, और उसकी स्थिति वापस पाने के लिए किया गया सिख संस्थागत प्रयास।

Full Historyਪੂਰਾ ਇਤਿਹਾਸपूरा इतिहास

A SikhNet heritage paper by Kashmir historian Jasbir Singh Sarna describes a site known first as Chinar Baba Nanak and later as Chinar Baba Sri Chand Ji. According to tradition, Guru Nanak Dev Ji sat near the tree and an old sweet-water well, and Baba Sri Chand later became strongly associated with the place. The paper states that a Gurdwara Guru Nanak Dev Ji, Sri Chand Chinar, had been established there before Sikh rule and was renovated during Hari Singh Nalwa’s governorship. It further records a later conflict during Dogra rule in which Guru Granth Sahib was removed and a Hindu temple established on the former gurdwara site. A 1956 All J&K State Akali Dal conference and an Urdu booklet by Sardar Sant Singh Tegh are cited as evidence of the Sikh community’s campaign for restoration. The tree itself is reported to remain. Pothi should preserve this as a lost/repurposed gurdwara heritage site while keeping early visit and miracle stories in their proper traditional layer.

ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਰਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਖਨੈੱਟ ਵਿਰਾਸਤੀ ਪਰਚਾ ਇੱਕ ਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਚਿਨਾਰ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚਿਨਾਰ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇਸ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਮਿੱਠੇ-ਪਾਣੀ ਦੇ ਖੂਹ ਨੇੜੇ ਬੈਠੇ, ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਥਾਂ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜੁੜ ਗਏ। ਪਰਚਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ-ਰਾਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਚਿਨਾਰ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਗਵਰਨਰੀ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਹੋਈ। ਇਹ ਅੱਗੇ ਡੋਗਰਾ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਬਾਅਦ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥਾਂ ਤੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਕ 1956 ਦੀ ਆਲ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਟੇਟ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਤੇਗ ਦੀ ਇੱਕ ਉਰਦੂ ਪੁਸਤਿਕਾ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਜੋਂ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੁੱਖ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਦੇ ਬਚੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਹੈ। ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੁਆਚੇ/ਮੁੜ-ਵਰਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵਿਰਾਸਤੀ ਥਾਂ ਵਜੋਂ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁੱਢਲੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਕੌਤਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪਰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

कश्मीर के इतिहासकार जसबीर सिंह सरना का सिखनेट पर प्रकाशित एक विरासत पत्र एक ऐसे स्थल का वर्णन करता है जिसे पहले चिनार बाबा नानक और बाद में चिनार बाबा श्री चंद जी के नाम से जाना गया। परंपरा के अनुसार गुरु नानक देव जी इस वृक्ष और एक पुराने मीठे पानी के खूह के पास बैठे थे, और बाद में बाबा श्री चंद इस स्थान से गहराई से जुड़ गए। पत्र बताता है कि यहां सिख-राज से पहले गुरुद्वारा गुरु नानक देव जी, श्री चंद चिनार स्थापित हो चुका था और हरि सिंह नलवा के शासनकाल में उसकी मरम्मत हुई। वह आगे डोगरा शासन के दौरान के एक विवाद को दर्ज करता है जिसमें गुरु ग्रंथ साहिब को हटा दिया गया और पूर्व गुरुद्वारा स्थल पर एक हिंदू मंदिर स्थापित कर दिया गया। सिख समुदाय के पुनर्स्थापना अभियान के प्रमाण के रूप में 1956 के ऑल जम्मू-कश्मीर स्टेट अकाली दल सम्मेलन और सरदार संत सिंह तेग की उर्दू पुस्तिका का हवाला दिया जाता है। वृक्ष के बचे रहने की सूचना है। पोथी को इसे एक लुप्त या अन्य उपयोग में बदले गुरुद्वारा विरासत स्थल के रूप में सुरक्षित रखना चाहिए, जबकि आरंभिक यात्रा और चमत्कार-कथाओं को उनकी उचित परंपरागत परत में रखना चाहिए।

What Happened Hereਇੱਥੇ ਕੀ ਹੋਇਆयहाँ क्या हुआ

A Sikh gurdwara developed at the Sri Chand Chinar heritage site, later lost its Sikh institutional status according to the reviewed account, and became the focus of a twentieth-century campaign for restoration.

ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਚਿਨਾਰ ਵਿਰਾਸਤੀ ਥਾਂ ਤੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ, ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸਥਿਤੀ ਗੁਆ ਬੈਠਾ, ਅਤੇ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਇੱਕ ਵੀਹਵੀਂ-ਸਦੀ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ।

श्री चंद चिनार विरासत स्थल पर एक सिख गुरुद्वारा विकसित हुआ, समीक्षित विवरण के अनुसार बाद में उसने अपनी सिख संस्थागत स्थिति खो दी, और वह बीसवीं सदी के एक पुनर्स्थापना अभियान का केंद्र बना।

Gurus and Historical Figures Connected With This Siteਇਸ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂइस स्थान से जुड़े गुरु साहिबान और ऐतिहासिक हस्तियाँ

Guru Nanak Dev Ji in travel tradition; Baba Sri Chand Ji; Hari Singh Nalwa in renovation tradition; Sardar Sant Singh Tegh; All J&K State Akali Dal; Srinagar Sikh community.

ਯਾਤਰਾ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ; ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ; ਮੁਰੰਮਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ; ਸਰਦਾਰ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਤੇਗ; ਆਲ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਟੇਟ ਅਕਾਲੀ ਦਲ; ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ।

यात्रा परंपरा में गुरु नानक देव जी; बाबा श्री चंद जी; मरम्मत परंपरा में हरि सिंह नलवा; सरदार संत सिंह तेग; ऑल जम्मू-कश्मीर स्टेट अकाली दल; श्रीनगर का सिख समुदाय।

Historical Structures and Featuresਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਸੀਅਤਾਂऐतिहासिक इमारतें और विशेषताएँ

• Historic Chinar tree associated with Guru Nanak and Baba Sri Chand tradition.

• Old sweet-water well mentioned in the heritage account.

• Former Gurdwara Guru Nanak Dev Ji / Sri Chand Chinar.

• Reported Sikh-rule renovation layer.

• Dogra-era conversion/repurposing dispute.

• 1956 Akali restoration campaign.

• ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚਿਨਾਰ ਰੁੱਖ।

• ਵਿਰਾਸਤੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਪੁਰਾਣਾ ਮਿੱਠੇ-ਪਾਣੀ ਦਾ ਖੂਹ।

• ਪੁਰਾਣਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ / ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਚਿਨਾਰ।

• ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਸਿੱਖ-ਰਾਜ ਮੁਰੰਮਤ ਪਰਤ।

• ਡੋਗਰਾ-ਕਾਲ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ/ਮੁੜ-ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਵਿਵਾਦ।

• 1956 ਦੀ ਅਕਾਲੀ ਬਹਾਲੀ ਮੁਹਿੰਮ।

• गुरु नानक और बाबा श्री चंद परंपरा से जुड़ा ऐतिहासिक चिनार वृक्ष।

• विरासत विवरण में उल्लिखित पुराना मीठे पानी का खूह।

• पूर्व गुरुद्वारा गुरु नानक देव जी / श्री चंद चिनार।

• सिख-राज में मरम्मत की सूचित परत।

• डोगरा-काल का रूपांतरण और अन्य उपयोग का विवाद।

• 1956 का अकाली पुनर्स्थापना अभियान।

Original Site vs Current Buildingਅਸਲੀ ਥਾਂ ਬਨਾਮ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤमूल स्थान बनाम वर्तमान इमारत

The former gurdwara is not verified as a functioning Sikh shrine today. The reviewed source says a Hindu temple was established on the site after Guru Granth Sahib was removed. Pothi should therefore classify the gurdwara layer as lost/repurposed until current fieldwork establishes any later change in status.

ਪੁਰਾਣਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੱਜ ਇੱਕ ਚਾਲੂ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਤਸਦੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤਾ ਸਰੋਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਟਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਰਤ ਨੂੰ ਗੁਆਚੀ/ਮੁੜ-ਵਰਤੀ ਵਜੋਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੌਜੂਦਾ ਖੇਤਰੀ ਕੰਮ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ।

पूर्व गुरुद्वारे का आज एक कार्यरत सिख तीर्थ के रूप में सत्यापन नहीं है। समीक्षित स्रोत कहता है कि गुरु ग्रंथ साहिब को हटाए जाने के बाद स्थल पर एक हिंदू मंदिर स्थापित किया गया। इसलिए पोथी को गुरुद्वारा परत को तब तक लुप्त या अन्य उपयोग में बदली हुई मानना चाहिए जब तक वर्तमान क्षेत्र-कार्य स्थिति में किसी बाद के बदलाव को स्थापित न कर दे।

Historical Timelineਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾऐतिहासिक समय-रेखा

• Early Sikh period, tradition: Guru Nanak Dev Ji is remembered at the Chinar/well site during Kashmir travels. • Later early period, tradition: Baba Sri Chand Ji becomes associated with the place, which acquires the Sri Chand Chinar name. • Before Sikh rule, source account: Gurdwara Guru Nanak Dev Ji is said to have been established at the site. • Sikh-rule period: Heritage source reports renovation during Hari Singh Nalwa’s governorship. • Dogra rule: Source reports removal of Guru Granth Sahib and establishment of a Hindu temple on the former gurdwara site. • 2-3 June 1956: All J&K State Akali Dal conference highlights the gurdwara-status dispute and calls for restoration. • 2024 heritage account: Sri Chand Chinar reported as an enduring heritage marker; former gurdwara history documented. • Batch 88: Added as HG-755; current parcel/use remains to verify.

• ਮੁੱਢਲਾ ਸਿੱਖ ਕਾਲ, ਪਰੰਪਰਾ: ਕਸ਼ਮੀਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਚਿਨਾਰ/ਖੂਹ ਥਾਂ ਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। • ਬਾਅਦ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਕਾਲ, ਪਰੰਪਰਾ: ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਇਸ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਚਿਨਾਰ ਨਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। • ਸਿੱਖ-ਰਾਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਰੋਤ ਬਿਰਤਾਂਤ: ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। • ਸਿੱਖ-ਰਾਜ ਕਾਲ: ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਰੋਤ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੀ ਗਵਰਨਰੀ ਦੌਰਾਨ ਮੁਰੰਮਤ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। • ਡੋਗਰਾ ਰਾਜ: ਸਰੋਤ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਟਾਏ ਜਾਣ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥਾਂ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। • 2-3 ਜੂਨ 1956: ਆਲ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਟੇਟ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ-ਸਥਿਤੀ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹਾਲੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। • 2024 ਵਿਰਾਸਤੀ ਬਿਰਤਾਂਤ: ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਚਿਨਾਰ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਵਿਰਾਸਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਜੋਂ ਰਿਪੋਰਟ ਹੋਇਆ; ਪੁਰਾਣਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। • ਬੈਚ 88: HG-755 ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਮੌਜੂਦਾ ਜ਼ਮੀਨ/ਵਰਤੋਂ ਤਸਦੀਕ ਕਰਨੀ ਬਾਕੀ ਹੈ।

• आरंभिक सिख काल, परंपरा: कश्मीर यात्रा के दौरान गुरु नानक देव जी को चिनार और खूह वाले स्थल पर याद किया जाता है। • बाद का आरंभिक काल, परंपरा: बाबा श्री चंद जी इस स्थान से जुड़ जाते हैं, जिससे इसे श्री चंद चिनार नाम मिलता है। • सिख-राज से पहले, स्रोत विवरण: कहा जाता है कि इस स्थल पर गुरुद्वारा गुरु नानक देव जी स्थापित हुआ था। • सिख-राज काल: विरासत स्रोत हरि सिंह नलवा के शासनकाल में मरम्मत की सूचना देता है। • डोगरा शासन: स्रोत गुरु ग्रंथ साहिब के हटाए जाने और पूर्व गुरुद्वारा स्थल पर हिंदू मंदिर की स्थापना की सूचना देता है। • 2-3 जून 1956: ऑल जम्मू-कश्मीर स्टेट अकाली दल का सम्मेलन गुरुद्वारा-स्थिति के विवाद को उभारता है और पुनर्स्थापना की मांग करता है। • 2024 विरासत विवरण: श्री चंद चिनार को एक टिकाऊ विरासत चिह्न के रूप में बताया गया; पूर्व गुरुद्वारे का इतिहास प्रलेखित। • बैच 88: HG-755 के रूप में जोड़ा गया; वर्तमान भूखंड और उपयोग सत्यापित करना बाकी है।

Related Sakhis / Pothi Cross-Linksਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਖੀਆਂ / ਪੋਥੀ ਕੜੀਆਂसंबंधित साखियाँ / पोथी कड़ियाँ

• HG-732 Gurdwara Pehli Patshahi, Hari Parbat, Srinagar - separate physical shrine.

• HG-733 Historical Gurdwara Chai Guru Har Rai Sahib, Devi Angan - separate lost site.

• HG-734 Bunga Akali Phula Singh, Shaheed Ganj - separate Sikh-rule memorial.

• HG-286 Chhevin Patshahi, Kathi Darwaza - separate Sixth-Guru gurdwara.

• HG-732 ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ, ਹਰੀ ਪਰਬਤ, ਸ੍ਰੀਨਗਰ · ਵੱਖਰਾ ਭੌਤਿਕ ਅਸਥਾਨ।

• HG-733 ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚਾਈ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ, ਦੇਵੀ ਅੰਗਨ · ਵੱਖਰੀ ਗੁਆਚੀ ਥਾਂ।

• HG-734 ਬੁੰਗਾ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ · ਵੱਖਰੀ ਸਿੱਖ-ਰਾਜ ਯਾਦਗਾਰ।

• HG-286 ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ, ਕਾਠੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ · ਵੱਖਰਾ ਛੇਵੇਂ-ਗੁਰੂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ।

• HG-732 गुरुद्वारा पहली पातशाही, हरि पर्वत, श्रीनगर · अलग भौतिक तीर्थ।

• HG-733 ऐतिहासिक गुरुद्वारा चाय गुरु हर राय साहिब, देवी आंगन · अलग लुप्त स्थल।

• HG-734 बुंगा अकाली फूला सिंह, शहीद गंज · अलग सिख-राज स्मारक।

• HG-286 छेवीं पातशाही, काठी दरवाज़ा · छठे गुरु का अलग गुरुद्वारा।

Verified Relics / Manuscripts / Weaponsਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ / ਖਰੜੇ / ਸ਼ਸਤਰप्रमाणित निशानियाँ / पांडुलिपियाँ / शस्त्र

The Chinar tree and old well are the principal fixed heritage features in the source tradition. No portable Guru-period relic is independently authenticated for Pothi. Miracle-growth narratives about the tree remain devotional/traditional.

ਚਿਨਾਰ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਖੂਹ ਸਰੋਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਸਥਿਰ ਵਿਰਾਸਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਪੋਥੀ ਲਈ ਕੋਈ ਚੱਲ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਰੁੱਖ ਬਾਰੇ ਕੌਤਕੀ-ਵਾਧੇ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸ਼ਰਧਾ/ਪਰੰਪਰਾ ਪੱਧਰ ਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

स्रोत परंपरा में चिनार वृक्ष और पुराना खूह मुख्य स्थिर विरासत विशेषताएं हैं। पोथी के लिए कोई ले जाने योग्य गुरु-कालीन अवशेष स्वतंत्र रूप से प्रमाणित नहीं है। वृक्ष के चमत्कारी विकास की कथाएं श्रद्धा परंपरा के स्तर पर ही बनी रहती हैं।

Access / Managementਪਹੁੰਚ / ਪ੍ਰਬੰਧपहुँच / प्रबंध

Current ownership, religious use, public access and exact entrance to the Sri Chand Chinar parcel require direct Srinagar field verification. The app should not direct users to another gurdwara as a substitute.

ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਚਿਨਾਰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਮਾਲਕੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਵਰਤੋਂ, ਜਨਤਕ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਸਹੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਲਈ ਸਿੱਧੀ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਖੇਤਰੀ ਤਸਦੀਕ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਐਪ ਨੂੰ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵੱਲ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਭੇਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

श्री चंद चिनार भूखंड के वर्तमान स्वामित्व, धार्मिक उपयोग, सार्वजनिक पहुंच और ठीक ठीक प्रवेश द्वार के लिए श्रीनगर में सीधा क्षेत्र-सत्यापन आवश्यक है। ऐप को उपयोगकर्ताओं को किसी दूसरे गुरुद्वारे पर विकल्प के रूप में नहीं भेजना चाहिए।

What Visitors Can See Todayਅੱਜ ਦਰਸ਼ਕ ਕੀ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨआज दर्शक क्या देख सकते हैं

Until field verification is completed, Pothi should show “Historic gurdwara lost/repurposed; Chinar heritage marker reported” and avoid promising a functioning Sikh shrine.

ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਖੇਤਰੀ ਤਸਦੀਕ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਪੋਥੀ ਨੂੰ "ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਆਚਿਆ/ਮੁੜ-ਵਰਤਿਆ; ਚਿਨਾਰ ਵਿਰਾਸਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਿਪੋਰਟ ਹੋਇਆ" ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਚਾਲੂ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

जब तक क्षेत्र-सत्यापन पूरा न हो, पोथी को “ऐतिहासिक गुरुद्वारा लुप्त या अन्य उपयोग में बदला; चिनार विरासत चिह्न की सूचना” दिखाना चाहिए और एक कार्यरत सिख तीर्थ का वादा नहीं करना चाहिए।

Source Notes and Historical Disagreementsਸਰੋਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਤਭੇਦस्रोत टिप्पणियाँ और ऐतिहासिक मतभेद

• SRINAGAR DISTINCT-SITE CONTROL: HG-755 is separate from HG-732, HG-733, HG-734 and HG-286.

• LOST/REPURPOSED CONTROL: do not label the present property a functioning gurdwara without current evidence.

• TRADITION CONTROL: Guru Nanak/Baba Sri Chand early narratives and miracles remain tradition-grade.

• PRESERVATION CONTROL: 1956 Akali campaign is an important later historical layer and should not be confused with the early sacred-event chronology.

• ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਵੱਖਰੀ-ਥਾਂ ਨਿਯੰਤਰਣ: HG-755, HG-732, HG-733, HG-734 ਅਤੇ HG-286 ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।

• ਗੁਆਚੀ/ਮੁੜ-ਵਰਤੀ ਨਿਯੰਤਰਣ: ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਚਾਲੂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾ ਕਹੋ।

• ਪਰੰਪਰਾ ਨਿਯੰਤਰਣ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ/ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਤੇ ਕੌਤਕ ਪਰੰਪਰਾ-ਪੱਧਰ ਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

• ਸੰਭਾਲ ਨਿਯੰਤਰਣ: 1956 ਦੀ ਅਕਾਲੀ ਮੁਹਿੰਮ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਾਅਦ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੱਢਲੇ ਪਵਿੱਤਰ-ਘਟਨਾ ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

• श्रीनगर पृथक-स्थल नियंत्रण: HG-755, HG-732, HG-733, HG-734 और HG-286 से अलग है।

• लुप्त या अन्य-उपयोग नियंत्रण: वर्तमान प्रमाण के बिना मौजूदा संपत्ति को कार्यरत गुरुद्वारा न कहें।

• परंपरा नियंत्रण: गुरु नानक और बाबा श्री चंद की आरंभिक कथाएं तथा चमत्कार परंपरा-श्रेणी के बने रहते हैं।

• संरक्षण नियंत्रण: 1956 का अकाली अभियान एक महत्वपूर्ण बाद की ऐतिहासिक परत है और इसे आरंभिक पवित्र-घटना कालक्रम से नहीं मिलाया जाना चाहिए।

Referencesਹਵਾਲੇसंदर्भ

1. SikhNet - Baba Sri Chand Ji and Kashmir, Jasbir Singh Sarna - https://sikhnet.com/news/baba-sri-chand-ji-and-kashmir
2. The source article bibliography cites Harbans Singh, Encyclopedia of Sikhism; P.N.K. Bamzai/Parmu Kashmir history; Randhir Singh; and Sant Singh Tegh’s 1956 Akali material. Item-level editions should be added to Pothi bibliography during a future source-normalization pass.
4. Batch 88 Database Control Summary
• Starting state after Batch 87: 671 active / 671 complete; 74 retired aliases; next unused HG-746 • New permanent records: 10 - HG-746 through HG-755 • New retirements: 0 • Final active / complete: 681 active / 681 complete • Final retired aliases: 74 • Highest reserved ID: HG-755 • Next unused permanent ID: HG-756 • Identity arithmetic: 681 active + 74 retired = 755 permanently reserved IDs
5. Permanent Batch 88 Identity and Source Controls
• Control: Permanent rule • NOWSHERA / RAJOURI: HG-746 Nowshera is never merged into HG-476 Rajouri. • JHANGAR / NOWSHERA: HG-747 Beeram Shah and HG-746 Nowshera are separate physical sites even though the same route narrative links them. • ROCHA NETWORK: HG-748 Shalkote, HG-749 Baramulla, HG-750 Batote, HG-754 Purani Poonch and HG-740 Digiana are physically distinct institutions. • SYLHET LOST SITE: HG-751 remains permanent even without a surviving gurdwara. Plot/khata evidence is a historical identity layer, not automatic visitor routing. • DHAKA FOUR-SITE RULE: HG-206 Nanak Shahi, HG-360 Sangat Tola, HG-745 Rayer Bazar and HG-752 English Road are separate Dhaka identities. • BANIGRAM NO-GURU RULE: HG-753 is archaeological Sikh heritage; do not invent a Guru visit or founder. • SRI CHAND CHINAR: HG-755 is separate from HG-732, HG-733, HG-734 and HG-286; classify as lost/repurposed until current field verification proves otherwise. • PERMANENT ID RULE: HG-746 through HG-755 are permanently reserved. Any future merge retires the later ID as an alias; no number is reused.
6. Research Queue Carried Forward
• Candidate: Status • Suthra Shahi Akhara, Urdu Bazar, Dhaka: LOST / UNTRACEABLE • Old Danna, Muzaffarabad parcel: DISPLACED-ORIGIN RESEARCH • Old Dera Dehri Sahib, Rawalakot parcel: DISPLACED-ORIGIN RESEARCH • Dadan / Dandawali Bawali, Rajouri: BIRTHPLACE PARCEL RESEARCH • Baramulla / Tral Sant Rocha network sub-sites: RESEARCH • Bangladesh Banshkhali / Mir Sarai / Sitakunda / Feni legacy sites: RESEARCH • Sri Chand Chinar current parcel: STATUS / ACCESS RESEARCH
7. Recommended Batch 89 Gate
• Begin from HG-756 only after a master-first search against all 681 active identities and 74 retired aliases.
• Continue the ten-record target, but do not lower the evidence gate to fill a quota.
• Priority: unresolved but physically traceable Bangladesh/eastern heritage, distinct Kashmir/Pir Panjal missionary institutions, and overlooked historical gurdwaras with government/institutional or archival site evidence.
• Keep route towns, same-compound names and unlocated lost sites in research status until a physical identity is established.
• Current-status and coordinate verification remain separate from historical-entry completion.
8. Source / Provenance Note