HG-777

Sri Chashma Sahib Patshahi Pahili, Sultanpur / Surkh Rodਸ੍ਰੀ ਚਸ਼ਮਾ ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਪਹਿਲੀ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ / ਸੁਰਖ ਰੋਡSri Chashma Sahib Patshahi Pahili, Sultanpur / Surkh Rod

ਸ੍ਰੀ ਚਸ਼ਮਾ ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਪਹਿਲੀ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ / ਸੁਰਖ ਰੋਡ

Surkh Rod, Nangarhar Province, Afghanistanਸੁਰਖ਼ ਰੋਦ, ਨੰਗਰਹਾਰ ਸੂਬਾ, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨसुर्ख रोद, नंगरहार प्रांत, अफ़ग़ानिस्तान

Guru Nanak Dev Jiਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀगुरु नानक देव जी4th Udasi

Associated withਸੰਬੰਧਿਤसंबंधित: Guru Nanak Dev Ji in Sikh tradition; Bhai Mardana Ji in the broader journey tradition; local Afghan communities; later Sikh custodians including Bedi-linked management recorded in historical writingਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ; ਵਿਸ਼ਾਲ ਯਾਤਰਾ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ; ਸਥਾਨਕ ਅਫ਼ਗਾਨ ਭਾਈਚਾਰੇ; ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਬੇਦੀ-ਜੁੜਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈसिख परंपरा में गुरु नानक देव जी; व्यापक यात्रा परंपरा में भाई मरदाना जी; स्थानीय अफ़गान समुदाय; बाद के सिख संरक्षक, जिनमें ऐतिहासिक लेखन में दर्ज बेदी-संबंधित प्रबंध भी शामिल है
Periodਸਮਾਂकाल: Early sixteenth-century Guru Nanak travel tradition; spring pilgrimage memory recorded by nineteenth-century travellers and twentieth-century Sikh historical sourcesਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਯਾਤਰਾ ਪਰੰਪਰਾ; ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਰਜ ਚਸ਼ਮਾ ਤੀਰਥ ਯਾਦसोलहवीं सदी की शुरुआत की गुरु नानक यात्रा परंपरा; उन्नीसवीं सदी के यात्रियों और बीसवीं सदी के सिख ऐतिहासिक स्रोतों में दर्ज चश्मा तीर्थ की स्मृति
Site typeਅਸਥਾਨ ਦੀ ਕਿਸਮस्थल प्रकार: Direct Guru-visit memorial spring / gurdwara pilgrimage siteਸਿੱਧੀ ਗੁਰੂ-ਯਾਤਰਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਚਸ਼ਮਾ / ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤੀਰਥ ਥਾਂप्रत्यक्ष गुरु-यात्रा स्मारक चश्मा / गुरुद्वारा तीर्थ स्थल
Current statusਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀवर्तमान स्थिति: Historical pilgrimage site. Post-2021 public access, custodian and physical condition require direct 2026 verification before publication of visitor guidance.ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੀਰਥ ਥਾਂ। 2021 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਜਨਤਕ ਪਹੁੰਚ, ਸੇਵਾਦਾਰ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਹਾਲਤ ਲਈ ਸੈਲਾਨੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਛਾਪਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2026 ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ।ऐतिहासिक तीर्थ स्थल। दर्शन संबंधी मार्गदर्शन प्रकाशित करने से पहले 2021 के बाद की सार्वजनिक पहुँच, संरक्षक और भौतिक हालत की 2026 में सीधी पुष्टि ज़रूरी है।
Coordinatesਕੋਆਰਡੀਨੇਟनिर्देशांक: Pending exact entrance/spring-complex verification. Use the Sultanpur / Surkh Rod locality only until a field-verified pin is obtained.

Short Overviewਸੰਖੇਪ ਝਲਕसंक्षिप्त परिचय

Sri Chashma Sahib near Sultanpur / Surkh Rod is a second and physically separate Guru Nanak heritage site in the Jalalabad region. Its identity rests on a remembered spring rather than an urban darbar. Sikh historical scholarship records the spring tradition and notes that the place was known even in nineteenth-century travel writing, giving the site a deeper documentary footprint than a modern route claim alone.

ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ / ਸੁਰਖ਼ ਰੋਦ ਨੇੜੇ ਸ੍ਰੀ ਚਸ਼ਮਾ ਸਾਹਿਬ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਵਿਰਾਸਤੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਯਾਦ-ਕੀਤੇ ਚਸ਼ਮੇ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ ਚਸ਼ਮਾ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ-ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਮਾਰਗ-ਦਾਅਵੇ ਨਾਲੋਂ ਡੂੰਘੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਬੁਨਿਆਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

सुल्तानपुर / सुर्ख रोद के पास श्री चश्मा साहिब जलालाबाद क्षेत्र में गुरु नानक से जुड़ा दूसरा और भौतिक रूप से अलग विरासत स्थल है। इसकी पहचान किसी शहरी दरबार पर नहीं, बल्कि स्मृति में बसे एक चश्मे पर टिकी है। सिख ऐतिहासिक शोध इस चश्मा परंपरा को दर्ज करता है और बताता है कि यह स्थान उन्नीसवीं सदी के यात्रा-लेखन में भी जाना जाता था, जिससे इस स्थल को केवल किसी मार्ग-दावे की तुलना में गहरी प्रलेखीय पकड़ मिलती है।

Why This Place Is Historicalਇਹ ਥਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਉਂ ਹੈयह स्थान ऐतिहासिक क्यों है

A route village is not enough for a permanent ID, but Chashma Sahib has a fixed natural heritage anchor: the spring complex associated for generations with Guru Nanak Dev Ji. Inderjeet Singh’s 2020 historical study cites Gurdham Sangreh and Charles Masson’s nineteenth-century travel account when discussing the Sultanpur spring, while later pilgrimage references consistently distinguish the site from the Jalalabad city gurdwara.

ਇੱਕ ਮਾਰਗ ਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਸਥਾਈ ਪਛਾਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਚਸ਼ਮਾ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹੈ: ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਚਸ਼ਮਾ ਕੰਪਲੈਕਸ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ 2020 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਧਿਐਨ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਚਸ਼ਮੇ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰਧਾਮ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ ਮੈਸਨ ਦੇ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਯਾਤਰਾ-ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਅਦ ਦੇ ਤੀਰਥ ਹਵਾਲੇ ਲਗਾਤਾਰ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ।

स्थायी पहचान के लिए मार्ग में पड़ने वाला कोई गाँव पर्याप्त नहीं होता, पर चश्मा साहिब के पास एक स्थिर प्राकृतिक विरासत आधार है: वह चश्मा परिसर जो पीढ़ियों से गुरु नानक देव जी से जोड़ा जाता रहा है। इंदरजीत सिंह के 2020 के ऐतिहासिक अध्ययन में सुल्तानपुर के चश्मे की चर्चा करते समय गुरधाम संग्रह और चार्ल्स मैसन के उन्नीसवीं सदी के यात्रा-विवरण का हवाला दिया गया है, जबकि बाद के तीर्थ-संदर्भ लगातार इस स्थल को जलालाबाद शहर के गुरुद्वारे से अलग बताते हैं।

Full Historyਪੂਰਾ ਇਤਿਹਾਸपूरा इतिहास

Sikh tradition remembers Guru Nanak Dev Ji travelling through the Nangarhar region on the return from his western journey. Near Sultanpur, the tradition centres on water scarcity and the appearance of a spring after the Guru’s intervention. Versions differ over the exact actors and details, so the miracle story must remain attributed rather than rewritten as documentary fact. The stronger historical layer is that the spring became a recognized pilgrimage point. Inderjeet Singh notes that the stream was known in Charles Masson’s nineteenth-century travel account and that earlier Sikh writing described the site and its custodianship. Later heritage sources refer to Chashma Sahib, Choha Sahib or Guru Nanak Chashma and place it roughly eight kilometres from Jalalabad. This physical spring-and-shrine identity justifies a separate permanent record.

ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੱਛਮੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ 'ਤੇ ਨੰਗਰਹਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਨੇੜੇ, ਪਰੰਪਰਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਖ਼ਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਚਸ਼ਮੇ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਹੈ। ਸਹੀ ਪਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਬਾਰੇ ਰੂਪਾਂਤਰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਚਮਤਕਾਰ-ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਮੁੜ-ਲਿਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹਵਾਲੇ-ਸਹਿਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਚਸ਼ਮਾ ਇੱਕ ਮਾਨਤਾ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਤੀਰਥ ਬਿੰਦੂ ਬਣ ਗਿਆ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਧਾਰਾ ਚਾਰਲਸ ਮੈਸਨ ਦੇ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਯਾਤਰਾ-ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖ ਲਿਖਤ ਨੇ ਇਸ ਥਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਰੋਤ ਇਸ ਨੂੰ ਚਸ਼ਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਛੋਹਾ ਸਾਹਿਬ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਸ਼ਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਅੱਠ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਚਸ਼ਮਾ-ਅਤੇ-ਅਸਥਾਨ ਪਛਾਣ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਸਥਾਈ ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਂਦੀ ਹੈ।

सिख परंपरा गुरु नानक देव जी को उनकी पश्चिमी यात्रा से लौटते समय नंगरहार क्षेत्र से गुज़रते हुए याद करती है। सुल्तानपुर के पास यह परंपरा जल की कमी और गुरु के हस्तक्षेप के बाद एक चश्मे के प्रकट होने पर केंद्रित है। इसमें कौन शामिल थे और ब्योरे क्या थे, इस पर अलग-अलग रूपांतर भिन्न हैं, इसलिए इस चमत्कार-कथा को दस्तावेज़ी तथ्य के रूप में दोबारा नहीं लिखना चाहिए, बल्कि स्रोत के हवाले से ही रखना चाहिए। अधिक मज़बूत ऐतिहासिक परत यह है कि यह चश्मा एक मान्यता प्राप्त तीर्थ बिंदु बन गया। इंदरजीत सिंह बताते हैं कि यह धारा चार्ल्स मैसन के उन्नीसवीं सदी के यात्रा-विवरण में जानी जाती थी और पहले के सिख लेखन में इस स्थल तथा इसकी संरक्षकता का वर्णन था। बाद के विरासत स्रोत इसे चश्मा साहिब, चोहा साहिब या गुरु नानक चश्मा कहते हैं और इसे जलालाबाद से लगभग आठ किलोमीटर दूर बताते हैं। चश्मे और तीर्थ की यही भौतिक पहचान एक अलग स्थायी रिकॉर्ड को उचित ठहराती है।

What Happened Hereਇੱਥੇ ਕੀ ਹੋਇਆयहाँ क्या हुआ

The site commemorates the tradition that Guru Nanak Dev Ji blessed or revealed a water source in the Sultanpur / Surkh Rod area. The spring subsequently became a local and Sikh pilgrimage place.

ਇਹ ਥਾਂ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ / ਸੁਰਖ਼ ਰੋਦ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਲ-ਸਰੋਤ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਸ਼ਮਾ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਤੀਰਥ ਥਾਂ ਬਣ ਗਿਆ।

यह स्थल इस परंपरा की स्मृति रखता है कि गुरु नानक देव जी ने सुल्तानपुर / सुर्ख रोद क्षेत्र में एक जल-स्रोत को आशीष दिया या प्रकट किया। बाद में यह चश्मा स्थानीय लोगों और सिखों का तीर्थ स्थान बन गया।

Gurus and Historical Figures Connected With This Siteਇਸ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂइस स्थान से जुड़े गुरु साहिबान और ऐतिहासिक हस्तियाँ

Guru Nanak Dev Ji; Bhai Mardana Ji in the wider journey tradition; local residents in the water-spring tradition; later Sikh pilgrims and custodians; Charles Masson as an important nineteenth-century external witness to the locality’s sacred-water reputation.

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ; ਵਿਸ਼ਾਲ ਯਾਤਰਾ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ; ਜਲ-ਚਸ਼ਮਾ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਵਸਨੀਕ; ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਿੱਖ ਯਾਤਰੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾਦਾਰ; ਚਾਰਲਸ ਮੈਸਨ, ਜੋ ਇਸ ਥਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ-ਜਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਗਵਾਹ ਹੈ।

गुरु नानक देव जी; व्यापक यात्रा परंपरा में भाई मरदाना जी; जल-चश्मा परंपरा में स्थानीय निवासी; बाद के सिख तीर्थयात्री और संरक्षक; चार्ल्स मैसन, जो इस इलाके की पवित्र-जल प्रतिष्ठा के एक महत्वपूर्ण उन्नीसवीं सदी के बाहरी साक्षी हैं।

Historical Structures and Featuresਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਸੀਅਤਾਂऐतिहासिक इमारतें और विशेषताएँ

• Natural spring / chashma as the core fixed heritage anchor.

• Gurdwara or shrine institution developed around the remembered spring site.

• Historical tradition of pilgrimage by Sikhs and local residents.

• Separate locality from Jalalabad city, requiring its own map pin and record.

• ਕੁਦਰਤੀ ਚਸ਼ਮਾ ਮੂਲ ਸਥਿਰ ਵਿਰਾਸਤੀ ਬੁਨਿਆਦ ਵਜੋਂ।

• ਯਾਦ-ਕੀਤੇ ਚਸ਼ਮਾ ਥਾਂ ਦੁਆਲੇ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਾਂ ਅਸਥਾਨ ਸੰਸਥਾ।

• ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਵਸਨੀਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤੀਰਥ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰੰਪਰਾ।

• ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਥਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਕਸ਼ਾ-ਪਿੰਨ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

• मुख्य स्थिर विरासत आधार के रूप में प्राकृतिक झरना / चश्मा।

• स्मरण किए गए चश्मा स्थल के इर्द-गिर्द विकसित गुरुद्वारा या तीर्थ संस्था।

• सिखों और स्थानीय निवासियों द्वारा तीर्थयात्रा की ऐतिहासिक परंपरा।

• जलालाबाद शहर से अलग इलाका, जिसके लिए अपना नक्शा-पिन और अपना रिकॉर्ड ज़रूरी है।

Original Site vs Current Buildingਅਸਲੀ ਥਾਂ ਬਨਾਮ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤमूल स्थान बनाम वर्तमान इमारत

The spring or water source is the oldest identifiable physical anchor; the standing shrine architecture is later and may have been rebuilt. Pothi should distinguish natural-site continuity from building continuity. No current wall, dome or hall should be presented as sixteenth-century fabric without survey evidence.

ਚਸ਼ਮਾ ਜਾਂ ਜਲ-ਸਰੋਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਪਛਾਣਯੋਗ ਭੌਤਿਕ ਬੁਨਿਆਦ ਹੈ; ਖੜ੍ਹੀ ਅਸਥਾਨ-ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਬਾਅਦ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ-ਥਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਰਵੇਖਣ ਦੇ ਸਬੂਤ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮੌਜੂਦਾ ਕੰਧ, ਗੁੰਬਦ ਜਾਂ ਹਾਲ ਨੂੰ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

चश्मा या जल-स्रोत सबसे पुराना पहचाना जा सकने वाला भौतिक आधार है; खड़ी तीर्थ-वास्तुकला बाद की है और उसका पुनर्निर्माण हुआ हो सकता है। पोथी को प्राकृतिक स्थल की निरंतरता और इमारत की निरंतरता में फ़र्क़ रखना चाहिए। सर्वेक्षण के प्रमाण के बिना किसी मौजूदा दीवार, गुंबद या हॉल को सोलहवीं सदी का ढाँचा नहीं बताना चाहिए।

Historical Timelineਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾऐतिहासिक समय-रेखा

• Early 16th century, tradition: Guru Nanak Dev Ji is remembered at Sultanpur / Surkh Rod; the spring narrative develops around his stay. • 1840s: Charles Masson’s travel writing is cited by later scholarship as evidence that the spring/locality was already historically noted. • 1921 / early Sikh reference layer: Gurdham Sangreh preserves a detailed version of the Sultanpur spring tradition and custodial context. • 20th century: Chashma Sahib remains a known Afghan Sikh pilgrimage site distinct from Jalalabad city Darbar. • Phase 3 Batch 1: Admitted as HG-777; exact 2026 gate, spring condition and custodian Pending.

• 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ, ਪਰੰਪਰਾ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ / ਸੁਰਖ਼ ਰੋਦ ਵਿਖੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਠਹਿਰਾਅ ਦੁਆਲੇ ਚਸ਼ਮਾ ਕਥਾ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। • 1840ਵਿਆਂ: ਚਾਰਲਸ ਮੈਸਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ-ਲਿਖਤ ਦਾ ਬਾਅਦ ਦੀ ਖੋਜ ਵੱਲੋਂ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਸ਼ਮਾ/ਥਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। • 1921 / ਪਹਿਲੀ ਸਿੱਖ ਹਵਾਲਾ ਪਰਤ: ਗੁਰਧਾਮ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਚਸ਼ਮਾ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ-ਸੰਦਰਭ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। • 20ਵੀਂ ਸਦੀ: ਚਸ਼ਮਾ ਸਾਹਿਬ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਇੱਕ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸਿੱਖ ਤੀਰਥ ਥਾਂ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। • ਪੜਾਅ 3 ਬੈਚ 1: HG-777 ਵਜੋਂ ਦਰਜ; 2026 ਦਾ ਸਹੀ ਗੇਟ, ਚਸ਼ਮੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਬਾਕੀ।

• 16वीं सदी की शुरुआत, परंपरा: गुरु नानक देव जी को सुल्तानपुर / सुर्ख रोद में याद किया जाता है; उनके ठहराव के इर्द-गिर्द चश्मे की कथा विकसित होती है। • 1840 का दशक: बाद के शोध में चार्ल्स मैसन के यात्रा-लेखन को इस प्रमाण के रूप में उद्धृत किया जाता है कि यह चश्मा/इलाका पहले से ही ऐतिहासिक रूप से उल्लेखित था। • 1921 / आरंभिक सिख संदर्भ परत: गुरधाम संग्रह सुल्तानपुर चश्मा परंपरा और संरक्षकता के संदर्भ का विस्तृत रूप सुरक्षित रखता है। • 20वीं सदी: चश्मा साहिब जलालाबाद शहर के दरबार से अलग एक जाना-माना अफ़गान सिख तीर्थ बना रहता है। • चरण 3 बैच 1: HG-777 के रूप में शामिल; 2026 का सटीक द्वार, चश्मे की हालत और संरक्षक लंबित।

Related Sakhis / Pothi Cross-Linksਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਖੀਆਂ / ਪੋਥੀ ਕੜੀਆਂसंबंधित साखियाँ / पोथी कड़ियाँ

• HG-776 Gurdwara Sri Guru Nanak Darbar, Jalalabad - separate urban shrine.

• Phase 4 western Udasi route - use the route chronology to contextualize Sultanpur without treating every route stop as a gurdwara.

• Afghanistan country index - classify as spring-site historical gurdwara / natural sacred heritage.

• HG-776 ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਰਬਾਰ, ਜਲਾਲਾਬਾਦ · ਵੱਖਰਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਸਥਾਨ।

• ਪੜਾਅ 4 ਪੱਛਮੀ ਉਦਾਸੀ ਮਾਰਗ · ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਨੂੰ ਸੰਦਰਭ ਦੇਣ ਲਈ ਮਾਰਗ ਸਮਾਂ-ਲੜੀ ਵਰਤੋ, ਪਰ ਹਰ ਮਾਰਗ-ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾ ਸਮਝੋ।

• ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇਸ਼ ਸੂਚੀ · ਚਸ਼ਮਾ-ਥਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ / ਕੁਦਰਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਰਾਸਤ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰੋ।

• HG-776 गुरुद्वारा श्री गुरु नानक दरबार, जलालाबाद · अलग शहरी तीर्थ।

• चरण 4 पश्चिमी उदासी मार्ग · सुल्तानपुर को संदर्भ देने के लिए मार्ग की कालक्रम-सूची का उपयोग करें, पर मार्ग के हर पड़ाव को गुरुद्वारा न मानें।

• अफ़गानिस्तान देश सूचकांक · इसे चश्मा-स्थल ऐतिहासिक गुरुद्वारा / प्राकृतिक पवित्र विरासत के रूप में वर्गीकृत करें।

Verified Relics / Manuscripts / Weaponsਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ / ਖਰੜੇ / ਸ਼ਸਤਰप्रमाणित निशानियाँ / पांडुलिपियाँ / शस्त्र

The spring itself is the principal heritage feature. No Guru-period portable relic, manuscript or weapon has been authenticated for this record in the Phase 3 sources. Any claim about footprints, staff marks or manuscripts should remain unpublished until directly catalogued.

ਚਸ਼ਮਾ ਖ਼ੁਦ ਮੁੱਖ ਵਿਰਾਸਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਪੜਾਅ 3 ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰਿਕਾਰਡ ਲਈ ਕੋਈ ਚੁੱਕਣਯੋਗ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ, ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਜਾਂ ਸ਼ਸਤਰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਸੋਟੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜਾਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਸਿੱਧੀ ਸੂਚੀਬੱਧੀ ਹੋਣ ਤੱਕ ਅਣ-ਛਪਿਆ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

चश्मा स्वयं मुख्य विरासत विशेषता है। चरण 3 के स्रोतों में इस रिकॉर्ड के लिए किसी गुरु-कालीन चल अवशेष, पांडुलिपि या शस्त्र की प्रामाणिकता सिद्ध नहीं है। चरण-चिह्नों, छड़ी के निशानों या पांडुलिपियों से जुड़ा कोई भी दावा सीधे सूचीबद्ध होने तक अप्रकाशित रहना चाहिए।

Access / Managementਪਹੁੰਚ / ਪ੍ਰਬੰਧपहुँच / प्रबंध

The historical locality is described near Sultanpur / Surkh Rod, about eight kilometres from Jalalabad. Current road conditions, security, shrine opening, water access and custodian details need field confirmation. Pothi should not route visitors to an inferred roadside coordinate.

ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਂ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ / ਸੁਰਖ਼ ਰੋਦ ਨੇੜੇ, ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਅੱਠ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਸੜਕ ਹਾਲਾਤ, ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਸਥਾਨ ਖੁੱਲ੍ਹਣਾ, ਜਲ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਫੀਲਡ-ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਲੋੜ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਨੁਮਾਨਤ ਸੜਕ-ਕਿਨਾਰੇ ਦੇ ਧੁਰੇ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਭੇਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

यह ऐतिहासिक इलाका सुल्तानपुर / सुर्ख रोद के पास, जलालाबाद से लगभग आठ किलोमीटर दूर बताया जाता है। मौजूदा सड़क की हालत, सुरक्षा, तीर्थ के खुलने का समय, जल तक पहुँच और संरक्षक संबंधी विवरण की मौके पर पुष्टि ज़रूरी है। पोथी को दर्शनार्थियों को अनुमान से तय किसी सड़क किनारे के निर्देशांक तक नहीं भेजना चाहिए।

What Visitors Can See Todayਅੱਜ ਦਰਸ਼ਕ ਕੀ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨआज दर्शक क्या देख सकते हैं

If accessible, visitors would primarily encounter a spring-centred pilgrimage complex rather than an intact early-modern gurdwara. Interpretation should explain the difference between the high-confidence physical spring-site identity and the devotional details of how the water emerged.

ਜੇ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੈਲਾਨੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਬਰਕਰਾਰ ਅਗੇਤੇ-ਆਧੁਨਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਚਸ਼ਮਾ-ਕੇਂਦਰਤ ਤੀਰਥ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇਖਣਗੇ। ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਉੱਚ-ਭਰੋਸੇ ਵਾਲੀ ਭੌਤਿਕ ਚਸ਼ਮਾ-ਥਾਂ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਰੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਰਕ ਸਮਝਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

यदि पहुँच संभव हो, तो दर्शनार्थियों को मुख्य रूप से एक चश्मा-केंद्रित तीर्थ परिसर मिलेगा, न कि आरंभिक आधुनिक काल का अक्षुण्ण गुरुद्वारा। व्याख्या में यह अंतर समझाया जाना चाहिए कि चश्मा-स्थल की भौतिक पहचान उच्च विश्वसनीयता की है, जबकि जल कैसे प्रकट हुआ, इसके विवरण श्रद्धा परंपरा के हैं।

Source Notes and Historical Disagreementsਸਰੋਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਤਭੇਦस्रोत टिप्पणियाँ और ऐतिहासिक मतभेद

• SPRING/NARRATIVE CONTROL: preserve the water miracle as Sikh/local tradition, not as independently documented physical fact.

• JALALABAD DUPLICATE CONTROL: Chashma Sahib HG-777 is not the urban Guru Nanak Darbar HG-776.

• LOCATION CONTROL: “about 8 km from Jalalabad” is a regional locator, not a verified entrance pin.

• ARCHITECTURE CONTROL: modern shrine fabric must not be dated to the Guru period.

• ਚਸ਼ਮਾ/ਕਥਾ ਨਿਯੰਤਰਣ: ਜਲ ਚਮਤਕਾਰ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਭੌਤਿਕ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ/ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਸੰਭਾਲੋ।

• ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਨਕਲ ਨਿਯੰਤਰਣ: ਚਸ਼ਮਾ ਸਾਹਿਬ HG-777 ਸ਼ਹਿਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਰਬਾਰ HG-776 ਨਹੀਂ ਹੈ।

• ਟਿਕਾਣਾ ਨਿਯੰਤਰਣ: 'ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ' ਇੱਕ ਖੇਤਰੀ ਟਿਕਾਣਾ-ਸੂਚਕ ਹੈ, ਪੁਸ਼ਟ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਿੰਨ ਨਹੀਂ।

• ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਨਿਯੰਤਰਣ: ਆਧੁਨਿਕ ਅਸਥਾਨ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਤੱਕ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

• चश्मा/कथा नियंत्रण: जल के चमत्कार को सिख/स्थानीय परंपरा के रूप में सुरक्षित रखें, स्वतंत्र रूप से प्रलेखित भौतिक तथ्य के रूप में नहीं।

• जलालाबाद दोहराव नियंत्रण: चश्मा साहिब HG-777 शहरी गुरु नानक दरबार HG-776 नहीं है।

• स्थान नियंत्रण: “जलालाबाद से लगभग 8 किलोमीटर” एक क्षेत्रीय संकेतक है, प्रमाणित प्रवेश-पिन नहीं।

• वास्तुकला नियंत्रण: आधुनिक तीर्थ-ढाँचे को गुरु-काल का नहीं ठहराया जाना चाहिए।

Referencesਹਵਾਲੇसंदर्भ

1. Inderjeet Singh, “Afghan Sikhs - Tracing Their Origins & History,” Abstracts of Sikh Studies, Vol. XXI, Issue 4 (2020) - https://www.researchgate.net/publication/344689789_Inderjeet_Singh_2020_Afghan_Sikhs_-_Tracing_their_Origins_History_Abstracts_of_Sikh_Studies_Vol_XXI_Issue_4_p56-73
2. Charles Masson, Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan, the Panjab and Kalat (1844), cited in Singh 2020.
3. World Gurudwaras, “Gurduara Khalsa Diwan, Chashma Sahib” - https://www.worldgurudwaras.com/gurduara-khalsa-diwanchashma-sahib/
4. SikhNet, “Guru Baba Nanak in Afghanistan” - https://www.sikhnet.com/news/guru-baba-nanak-afghanistan
5. Lonely Planet, Nimla Gardens entry noting the Sultanpur Guru Nanak temple on the route - https://www.lonelyplanet.com/points-of-interest/nimla-gardens/1108119