HG-786

Historical Guru Nanak Sikh Temple Site, AdenGurmukhi display name: Pending standardized place-name transliterationHistorical Guru Nanak Sikh Temple Site, Aden

Gurmukhi display name: Pending standardized place-name transliteration

Aden, Aden Governorate / historic port of Aden, Yemenਅਦਨ, ਅਦਨ ਗਵਰਨਰੇਟ / ਅਦਨ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬੰਦਰਗਾਹ, ਯਮਨअदन, अदन गवर्नरेट · अदन का ऐतिहासिक बंदरगाह, यमन

Guru Nanak Dev Jiਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀगुरु नानक देव जी4th Udasi

Associated withਸੰਬੰਧਿਤसंबंधित: Guru Nanak Dev Ji; Bhai Mardana Ji in the travel tradition; historic Sikh community of Adenਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ; ਯਾਤਰਾ ਰਵਾਇਤ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ; ਅਦਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾगुरु नानक देव जी; यात्रा परंपरा में भाई मरदाना जी; अदन का ऐतिहासिक सिख समुदाय
Periodਸਮਾਂकाल: Early sixteenth-century fourth-journey tradition; later commemorative Sikh institutionਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੀ ਚੌਥੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਰਵਾਇਤ; ਬਾਅਦ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾसोलहवीं सदी के आरंभ की चौथी यात्रा परंपरा; बाद की स्मारक सिख संस्था
Site typeਅਸਥਾਨ ਦੀ ਕਿਸਮस्थल प्रकार: Historical Guru-visit memorial Sikh temple / gurdwara siteਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰੂ ਫੇਰੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਿੱਖ ਟੈਂਪਲ / ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥਾਂऐतिहासिक गुरु-आगमन स्मारक सिख मंदिर / गुरुद्वारा स्थल
Current statusਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀवर्तमान स्थिति: Lost / Status Unknown Heritage. No surviving Guru Nanak gurdwara building has been verified for Pothi in 2026.ਗੁਆਚੀ / ਅਣਜਾਣ ਸਥਿਤੀ ਵਾਲੀ ਵਿਰਾਸਤ। 2026 ਵਿੱਚ ਪੋਥੀ ਲਈ ਕੋਈ ਬਚੀ ਹੋਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਇਮਾਰਤ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।लुप्त / स्थिति अज्ञात धरोहर। 2026 में पोथी के लिए किसी बचे हुए गुरु नानक गुरुद्वारा भवन की पुष्टि नहीं हुई है।
Coordinatesਕੋਆਰਡੀਨੇਟनिर्देशांक: Pending exact historical parcel. Do not publish a city-centre or fortress pin as the shrine entrance.

Short Overviewਸੰਖੇਪ ਝਲਕसंक्षिप्त परिचय

Aden preserves one of the clearest overseas Guru Nanak memorial-institution traditions outside South Asia. Surindar Singh Kohli’s Panjab University study of Guru Nanak’s travels states that the Guru stayed near Aden’s fort on a hillside and that a Sikh temple was later erected at the site. Because Pothi cannot yet verify the exact parcel or a surviving building, HG-786 records the historical shrine site rather than presenting a current operating gurdwara.

ਅਦਨ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਭ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਰਵਾਇਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਾਂਭਦਾ ਹੈ। ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਅਧਿਐਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਦਨ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਠਹਿਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਥਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਟੈਂਪਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਪੋਥੀ ਹਾਲੇ ਠੀਕ ਪਲਾਟ ਜਾਂ ਬਚੀ ਹੋਈ ਇਮਾਰਤ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, HG-786 ਇੱਕ ਮੌਜੂਦਾ ਚੱਲ ਰਹੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ ਥਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।

अदन दक्षिण एशिया के बाहर गुरु नानक की सबसे स्पष्ट समुद्रपारीय स्मारक-संस्था परंपराओं में से एक को सुरक्षित रखता है। गुरु नानक की यात्राओं पर सुरिंदर सिंह कोहली का पंजाब यूनिवर्सिटी अध्ययन कहता है कि गुरु अदन के किले के पास एक पहाड़ी पर ठहरे और बाद में उस स्थल पर एक सिख मंदिर खड़ा किया गया। चूँकि पोथी अभी सटीक भूखंड या किसी बचे हुए भवन की पुष्टि नहीं कर सकती, इसलिए HG-786 वर्तमान में चल रहे गुरुद्वारे के बजाय ऐतिहासिक स्थान-स्थल को दर्ज करता है।

Why This Place Is Historicalਇਹ ਥਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਉਂ ਹੈयह स्थान ऐतिहासिक क्यों है

The Phase 3 threshold is not simply “Guru Nanak passed through Aden.” The decisive evidence is the explicit description of a physical Sikh temple commemorating the visit. Kohli’s account places the remembered stay near the fortified port and says the later temple had a prominent gilded pinnacle visible to arriving passengers. A 2026 New Lines report on Aden’s surviving religious heritage independently notes that Sikh gurdwaras once formed part of the religious landscape of Crater, strengthening the broader institutional context even though it does not recover the exact Guru Nanak shrine parcel.

ਫੇਜ਼ 3 ਦੀ ਹੱਦ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਦਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘੇ। ਫ਼ੈਸਲਾਕੁੰਨ ਸਬੂਤ ਫੇਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੌਤਿਕ ਸਿੱਖ ਟੈਂਪਲ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਕੋਹਲੀ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਠਹਿਰਾਅ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾਬੰਦ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਅਦ ਦੇ ਟੈਂਪਲ ਦੀ ਇੱਕ ਉੱਭਰਵੀਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸਿਖਰ ਸੀ ਜੋ ਆਉਂਦੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿਸਦੀ ਸੀ। ਅਦਨ ਦੀ ਬਚੀ ਹੋਈ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਰਾਸਤ ਬਾਰੇ ਇੱਕ 2026 ਦੀ ਨਿਊ ਲਾਈਨਜ਼ ਰਿਪੋਰਟ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਨੋਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਕਦੇ ਕ੍ਰੇਟਰ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਸਥਾਗਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਠੀਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਅਸਥਾਨ ਪਲਾਟ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੀ।

चरण 3 की कसौटी केवल इतनी नहीं है कि "गुरु नानक अदन से होकर गुज़रे।" निर्णायक प्रमाण उस भौतिक सिख मंदिर का स्पष्ट वर्णन है जो इस आगमन की स्मृति में था। कोहली का विवरण याद किए जाने वाले ठहराव को क़िलेबंद बंदरगाह के पास रखता है और कहता है कि बाद के मंदिर का सुनहरा कलश दूर से आते यात्रियों को दिखाई देता था। अदन की बची हुई धार्मिक धरोहर पर 2026 की न्यू लाइंस (New Lines) रिपोर्ट स्वतंत्र रूप से यह भी नोट करती है कि क्रेटर के धार्मिक भूदृश्य का हिस्सा कभी सिख गुरुद्वारे भी थे, जिससे व्यापक संस्थागत संदर्भ मज़बूत होता है, भले ही वह गुरु नानक स्थान का सटीक भूखंड नहीं खोज पाती।

Full Historyਪੂਰਾ ਇਤਿਹਾਸपूरा इतिहास

Aden was a major Red Sea and Indian Ocean port linking western India with Arabia and East Africa. In Kohli’s reconstruction of Guru Nanak Dev Ji’s fourth journey, the Guru and companions travelled by sea from western India, stopped at Aden, and then continued toward Jeddah. Kohli places the stay near the fort on a hillside outside the old town and records that a Sikh temple was subsequently erected at the place remembered as the Guru’s stay.

The proposed year 1517 belongs to Kohli’s chronology and should remain source-attributed. Sikh scholars and later itinerary reconstructions do not agree on every date of the western journey. Pothi therefore treats the physical memorial tradition and the precise chronology as separate evidence layers: the former is strong enough for a historical-site record, while the exact year remains source-graded.

Modern Aden underwent colonial redevelopment, population change, post-1967 migration and repeated conflict. Recent reporting documents the severe loss of the city’s Hindu and Sikh religious landscape. No source found in this audit establishes that the specific Guru Nanak temple building survives. The correct app representation is therefore “Lost / Status Unknown Heritage,” with the historical location described broadly and no turn-by-turn navigation.

ਅਦਨ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਰਬ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਲਾਲ ਸਾਗਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਬੰਦਰਗਾਹ ਸੀ। ਕੋਹਲੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਚੌਥੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤੇ ਗਏ, ਅਦਨ ਠਹਿਰੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਜੇੱਦਾਹ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਕੋਹਲੀ ਠਹਿਰਾਅ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਠਹਿਰਾਅ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਟੈਂਪਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਤਜਵੀਜ਼ਿਤ ਸਾਲ 1517 ਕੋਹਲੀ ਦੀ ਸਮਾਂ ਲੜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਮੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਯਾਤਰਾ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਪੱਛਮੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਹਰ ਤਾਰੀਖ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਪੋਥੀ ਭੌਤਿਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਰਵਾਇਤ ਅਤੇ ਠੀਕ ਸਮਾਂ ਲੜੀ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਬੂਤ ਪਰਤਾਂ ਵਜੋਂ ਸਮਝਦੀ ਹੈ: ਪਹਿਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਪੱਕੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਠੀਕ ਸਾਲ ਸੋਮੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਜੇਬੰਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਆਧੁਨਿਕ ਅਦਨ ਵਿੱਚ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪੁਨਰ ਵਿਕਾਸ, ਆਬਾਦੀ ਤਬਦੀਲੀ, 1967 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਪਰਵਾਸ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਟਕਰਾਅ ਆਇਆ। ਹਾਲੀਆ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਂ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਲੱਭਿਆ ਕੋਈ ਸੋਮਾ ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਖਾਸ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਟੈਂਪਲ ਇਮਾਰਤ ਬਚੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਐਪ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਗੁਆਚੀ / ਅਣਜਾਣ ਸਥਿਤੀ ਵਾਲੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਂ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਵਰਣਨ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕੋਈ ਟਰਨ ਬਾਈ ਟਰਨ ਨੈਵੀਗੇਸ਼ਨ ਨਾ ਹੋਵੇ।

अदन लाल सागर और हिंद महासागर का एक बड़ा बंदरगाह था, जो पश्चिमी भारत को अरब और पूर्वी अफ़्रीका से जोड़ता था। गुरु नानक देव जी की चौथी यात्रा के कोहली-कृत पुनर्निर्माण में गुरु और उनके साथी पश्चिमी भारत से समुद्र मार्ग से चले, अदन में रुके, और फिर जेद्दा की ओर बढ़े। कोहली इस ठहराव को पुराने शहर के बाहर एक पहाड़ी पर, किले के पास रखते हैं और दर्ज करते हैं कि गुरु के ठहराव के रूप में याद की जाने वाली उस जगह पर बाद में एक सिख मंदिर खड़ा किया गया।

प्रस्तावित वर्ष 1517 कोहली के कालक्रम का हिस्सा है और उसे स्रोत के हवाले से ही रहना चाहिए। सिख विद्वान और बाद के यात्रा-पुनर्निर्माण पश्चिमी यात्रा की हर तिथि पर सहमत नहीं हैं। इसलिए पोथी भौतिक स्मारक परंपरा और सटीक कालक्रम को प्रमाण की दो अलग परतों की तरह देखती है: पहली ऐतिहासिक-स्थल रिकॉर्ड के लिए काफ़ी मज़बूत है, जबकि सटीक वर्ष स्रोत-श्रेणीबद्ध ही रहता है।

आधुनिक अदन ने औपनिवेशिक पुनर्विकास, आबादी का बदलाव, 1967 के बाद का प्रवास और बार-बार के संघर्ष झेले। हाल की रिपोर्टिंग शहर के हिंदू और सिख धार्मिक भूदृश्य के गंभीर नुक़सान को दर्ज करती है। इस जाँच में मिले किसी स्रोत से यह स्थापित नहीं होता कि वह विशिष्ट गुरु नानक मंदिर भवन बचा हुआ है। इसलिए ऐप में सही प्रस्तुति "लुप्त / स्थिति अज्ञात धरोहर" है, जिसमें ऐतिहासिक स्थान का वर्णन मोटे तौर पर हो और टर्न-बाय-टर्न नेविगेशन न हो।

What Happened Hereਇੱਥੇ ਕੀ ਹੋਇਆयहाँ क्या हुआ

The site commemorates the tradition that Guru Nanak Dev Ji stayed near the fortified port of Aden during the western journey toward Arabia. A Sikh temple was later remembered as marking that stay.

ਇਹ ਥਾਂ ਇਸ ਰਵਾਇਤ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਰਬ ਵੱਲ ਪੱਛਮੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਅਦਨ ਦੀ ਕਿਲ੍ਹਾਬੰਦ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਠਹਿਰੇ। ਉਸ ਠਹਿਰਾਅ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਟੈਂਪਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

यह स्थल इस परंपरा की स्मृति रखता है कि गुरु नानक देव जी अरब की ओर पश्चिमी यात्रा के दौरान अदन के क़िलेबंद बंदरगाह के पास ठहरे थे। बाद में एक सिख मंदिर को उसी ठहराव के चिह्न के रूप में याद किया गया।

Gurus and Historical Figures Connected With This Siteਇਸ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂइस स्थान से जुड़े गुरु साहिबान और ऐतिहासिक हस्तियाँ

Guru Nanak Dev Ji; Bhai Mardana Ji in the travel tradition; later Sikh residents and merchants of Aden who maintained Sikh religious institutions in the port city.

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ; ਯਾਤਰਾ ਰਵਾਇਤ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ; ਅਦਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਾਸੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੰਦਰਗਾਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸੰਭਾਲੀਆਂ।

गुरु नानक देव जी; यात्रा परंपरा में भाई मरदाना जी; अदन के बाद के सिख निवासी और व्यापारी, जिन्होंने इस बंदरगाह शहर में सिख धार्मिक संस्थाएँ बनाए रखीं।

Historical Structures and Featuresਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਸੀਅਤਾਂऐतिहासिक इमारतें और विशेषताएँ

• A historical Sikh temple is explicitly described as having been erected at the remembered Guru-stay site.

• Kohli describes the temple as having a golden pinnacle visible to passengers approaching Aden by ship; this is retained as source-reported architectural memory, not as a verified surviving feature.

• The remembered locality is near Aden’s old fortified port / hillside, but the exact property boundary remains unresolved.

• No surviving Guru-period fabric is claimed. Any memorial structure would necessarily represent a later commemorative phase.

• ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਟੈਂਪਲ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਗੁਰੂ ਠਹਿਰਾਅ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

• ਕੋਹਲੀ ਟੈਂਪਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸਿਖਰ ਵਾਲਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਅਦਨ ਪਹੁੰਚਦੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿਸਦੀ ਸੀ; ਇਸ ਨੂੰ ਸੋਮੇ ਵੱਲੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਢਾਂਚਾਗਤ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਬਚੀ ਹੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਜੋਂ।

• ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਥਾਂ ਅਦਨ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਕਿਲ੍ਹਾਬੰਦ ਬੰਦਰਗਾਹ / ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਪਰ ਠੀਕ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਹੱਦ ਅਣਸੁਲਝੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

• ਕੋਈ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਢਾਂਚਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਦਰਸਾਏਗਾ।

• गुरु के याद किए जाने वाले ठहराव-स्थल पर एक ऐतिहासिक सिख मंदिर खड़ा किए जाने का स्पष्ट वर्णन है।

• कोहली मंदिर का वर्णन ऐसे करते हैं कि उसका सुनहरा कलश जहाज़ से अदन आते यात्रियों को दिखाई देता था; इसे स्रोत-वर्णित स्थापत्य स्मृति के रूप में रखा गया है, किसी सत्यापित बची हुई विशेषता के रूप में नहीं।

• याद किया जाने वाला इलाका अदन के पुराने क़िलेबंद बंदरगाह / पहाड़ी के पास है, पर संपत्ति की सटीक सीमा अनसुलझी है।

• किसी बचे हुए गुरु-कालीन निर्माण का दावा नहीं किया जाता। कोई भी स्मारक संरचना अनिवार्य रूप से बाद के स्मारक-चरण की ही होगी।

Original Site vs Current Buildingਅਸਲੀ ਥਾਂ ਬਨਾਮ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤमूल स्थान बनाम वर्तमान इमारत

HG-786 does not claim that a present gurdwara building survives. The permanent record is anchored to the historically described Guru Nanak memorial institution and its remembered Aden locality. Until a cadastral, archival or field source recovers the precise parcel, Pothi should not attach the record to a current religious building merely because it stands in Crater or near Sira Fortress.

HG-786 ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਇਮਾਰਤ ਬਚੀ ਹੈ। ਸਥਾਈ ਰਿਕਾਰਡ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਣਿਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਅਦਨ ਥਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਭੂ ਰਿਕਾਰਡ, ਪੁਰਾਲੇਖੀ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਸੋਮਾ ਠੀਕ ਪਲਾਟ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ, ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮੌਜੂਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਇਮਾਰਤ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕ੍ਰੇਟਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੀਰਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ।

HG-786 यह दावा नहीं करता कि कोई वर्तमान गुरुद्वारा भवन बचा हुआ है। स्थायी रिकॉर्ड ऐतिहासिक रूप से वर्णित गुरु नानक स्मारक संस्था और उसके याद किए जाने वाले अदन इलाके से जुड़ा है। जब तक कोई भू-अभिलेखीय, अभिलेखीय या क्षेत्रीय स्रोत सटीक भूखंड नहीं खोज लेता, पोथी को इस रिकॉर्ड को किसी वर्तमान धार्मिक भवन से सिर्फ़ इसलिए नहीं जोड़ना चाहिए कि वह क्रेटर में या सीरा किले के पास खड़ा है।

Historical Timelineਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾऐतिहासिक समय-रेखा

• Early 16th century, tradition: Guru Nanak Dev Ji is remembered as stopping at Aden while travelling toward the Hijaz; Kohli proposes 1517. • Later historical period: A Sikh temple is reported as having been erected at the remembered stay-site near the fortified port. • 19th-20th centuries: Aden develops a substantial South Asian mercantile population with Hindu and Sikh religious institutions. • Post-1967 onward: Migration, redevelopment and conflict contribute to the decline/loss of much of Aden’s non-Muslim religious built heritage. • 2026 Pothi audit: Historical memorial institution passes the Phase 3 gate; exact parcel and surviving fabric remain Pending.

• ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ, ਰਵਾਇਤ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਹਿਜਾਜ਼ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਅਦਨ ਠਹਿਰਦੇ ਹੋਏ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕੋਹਲੀ 1517 ਤਜਵੀਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। • ਬਾਅਦ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਲ: ਕਿਲ੍ਹਾਬੰਦ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਠਹਿਰਾਅ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਟੈਂਪਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। • ਉੱਨੀਵੀਂ ਤੋਂ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ: ਅਦਨ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਵਪਾਰਕ ਆਬਾਦੀ ਵਧੀ। • 1967 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਗੇ: ਪਰਵਾਸ, ਪੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਟਕਰਾਅ ਅਦਨ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਗ਼ੈਰ ਮੁਸਲਿਮ ਧਾਰਮਿਕ ਉਸਾਰੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਪਤਨ / ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। • 2026 ਪੋਥੀ ਪੜਤਾਲ: ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਫੇਜ਼ 3 ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਠੀਕ ਪਲਾਟ ਅਤੇ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਢਾਂਚਾ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

• सोलहवीं सदी का आरंभ, परंपरा: गुरु नानक देव जी को हिजाज़ की ओर यात्रा करते हुए अदन में रुकने के रूप में याद किया जाता है; कोहली 1517 का सुझाव देते हैं। • बाद का ऐतिहासिक काल: क़िलेबंद बंदरगाह के पास याद किए जाने वाले ठहराव-स्थल पर एक सिख मंदिर खड़ा किए जाने की सूचना है। • 19वीं और 20वीं सदी: अदन में दक्षिण एशियाई व्यापारिक आबादी बड़ी होती है, जिसके साथ हिंदू और सिख धार्मिक संस्थाएँ भी हैं। • 1967 के बाद से: प्रवास, पुनर्विकास और संघर्ष अदन की ग़ैर-मुस्लिम धार्मिक निर्मित धरोहर के बड़े हिस्से के ह्रास/नुक़सान में योगदान करते हैं। • 2026 की पोथी जाँच: ऐतिहासिक स्मारक संस्था चरण 3 की कसौटी पार करती है; सटीक भूखंड और बचा हुआ निर्माण लंबित हैं।

Related Sakhis / Pothi Cross-Linksਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਖੀਆਂ / ਪੋਥੀ ਕੜੀਆਂसंबंधित साखियाँ / पोथी कड़ियाँ

• HG-787 Historical Nanak Pir / Wali Hind Sikh Shrine Site, Jeddah - next Arabian memorial site in the same travel tradition.

• HG-779 Baba Nanak Historical Shrine Site, Baghdad - separate Iraq memorial with stronger epigraphic history.

• HG-783 Dharamsaal Siri Guru Nanak Sahib, Kandahar - separate Afghan Guru Nanak historical institution.

• HG-787 ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਨਕ ਪੀਰ / ਵਲੀ ਹਿੰਦ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ ਥਾਂ, ਜੇੱਦਾਹ · ਉਸੇ ਯਾਤਰਾ ਰਵਾਇਤ ਵਿੱਚ ਅਗਲੀ ਅਰਬ ਯਾਦਗਾਰੀ ਥਾਂ।

• HG-779 ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ ਥਾਂ, ਬਗ਼ਦਾਦ · ਮਜ਼ਬੂਤ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਾਲੀ ਵੱਖਰੀ ਇਰਾਕ ਯਾਦਗਾਰ।

• HG-783 ਧਰਮਸਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ, ਕੰਧਾਰ · ਵੱਖਰੀ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਸਥਾ।

• HG-787 ऐतिहासिक नानक पीर / वली हिंद सिख स्थान-स्थल, जेद्दा · इसी यात्रा परंपरा का अगला अरब स्मारक स्थल।

• HG-779 बाबा नानक ऐतिहासिक स्थान-स्थल, बग़दाद · अधिक मज़बूत शिलालेखीय इतिहास वाला अलग इराक़ी स्मारक।

• HG-783 धर्मसाल सिरी गुरु नानक साहिब, कंधार · अलग अफ़ग़ान गुरु नानक ऐतिहासिक संस्था।

Verified Relics / Manuscripts / Weaponsਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ / ਖਰੜੇ / ਸ਼ਸਤਰप्रमाणित निशानियाँ / पांडुलिपियाँ / शस्त्र

No Guru-period portable relic, manuscript or weapon has been independently authenticated for HG-786. The reported temple form and pinnacle are historical-source descriptions only.

HG-786 ਲਈ ਕੋਈ ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਦੀ ਹਟਾਉਣਯੋਗ ਨਿਸ਼ਾਨੀ, ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦਰਜ ਟੈਂਪਲ ਦਾ ਰੂਪ ਅਤੇ ਸਿਖਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੋਮੇ ਦੇ ਵਰਣਨ ਹਨ।

HG-786 के लिए किसी गुरु-कालीन चल अवशेष, हस्तलिखित पोथी या शस्त्र की स्वतंत्र प्रामाणिकता सिद्ध नहीं हुई है। मंदिर का बताया गया रूप और कलश केवल ऐतिहासिक-स्रोत के वर्णन हैं।

Access / Managementਪਹੁੰਚ / ਪ੍ਰਬੰਧपहुँच / प्रबंध

No current Sikh management body or public shrine entrance is verified for this historical site. Do not publish visitor hours, contact details or navigation until a field/archival parcel verification is completed.

ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਮੌਜੂਦਾ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੰਸਥਾ ਜਾਂ ਜਨਤਕ ਅਸਥਾਨ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਖੇਤਰੀ / ਪੁਰਾਲੇਖੀ ਪਲਾਟ ਪੁਸ਼ਟੀ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਦਰਸ਼ਕ ਸਮਾਂ, ਸੰਪਰਕ ਵੇਰਵੇ ਜਾਂ ਨੈਵੀਗੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਾ ਕਰੋ।

इस ऐतिहासिक स्थल के लिए किसी वर्तमान सिख प्रबंधन निकाय या सार्वजनिक स्थान-द्वार की पुष्टि नहीं है। जब तक क्षेत्रीय/अभिलेखीय भूखंड-पुष्टि पूरी न हो जाए, दर्शन के समय, संपर्क विवरण या नेविगेशन प्रकाशित न करें।

What Visitors Can See Todayਅੱਜ ਦਰਸ਼ਕ ਕੀ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨआज दर्शक क्या देख सकते हैं

Pothi presently cannot promise that visitors can see a surviving Sikh structure at the historical site. The record should function as a lost-heritage entry with a broad historical locality and a clear “exact site Pending” notice.

ਪੋਥੀ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਵਾਅਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਕਿ ਦਰਸ਼ਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿੱਖ ਢਾਂਚਾ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੁਆਚੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾਖਲੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਠੀਕ ਥਾਂ ਬਾਕੀ ਸੂਚਨਾ ਹੋਵੇ।

पोथी फ़िलहाल यह वादा नहीं कर सकती कि दर्शनार्थी इस ऐतिहासिक स्थल पर कोई बची हुई सिख संरचना देख सकते हैं। इस रिकॉर्ड को लुप्त-धरोहर प्रविष्टि की तरह काम करना चाहिए, जिसमें ऐतिहासिक इलाका मोटे तौर पर बताया गया हो और "सटीक स्थल लंबित" की स्पष्ट सूचना हो।

Source Notes and Historical Disagreementsਸਰੋਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਤਭੇਦस्रोत टिप्पणियाँ और ऐतिहासिक मतभेद

• CHRONOLOGY CONTROL: 1517 is Kohli’s proposed date, not a universally settled chronology of the fourth Udasi.

• PARCEL CONTROL: “near the fort on a hillside” is not precise enough for a public entrance pin.

• BUILDING CONTROL: do not describe the temple or golden pinnacle as surviving unless a modern field source confirms it.

• INSTITUTION CONTROL: New Lines independently supports the historic presence of Sikh gurdwaras in Aden, but does not by itself identify the exact Guru Nanak memorial property.

• ਸਮਾਂ ਲੜੀ ਨਿਯੰਤਰਣ: 1517 ਕੋਹਲੀ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ਿਤ ਤਾਰੀਖ ਹੈ, ਚੌਥੀ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਸਰਬ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਸਮਾਂ ਲੜੀ ਨਹੀਂ।

• ਪਲਾਟ ਨਿਯੰਤਰਣ: ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਿੰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ।

• ਇਮਾਰਤ ਨਿਯੰਤਰਣ: ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਤਰੀ ਸੋਮਾ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਟੈਂਪਲ ਜਾਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸਿਖਰ ਨੂੰ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਨਾ ਦੱਸੋ।

• ਸੰਸਥਾ ਨਿਯੰਤਰਣ: ਨਿਊ ਲਾਈਨਜ਼ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਅਦਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਠੀਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।

• कालक्रम नियंत्रण: 1517 कोहली की प्रस्तावित तिथि है, चौथी उदासी का सर्वमान्य तय कालक्रम नहीं।

• भूखंड नियंत्रण: "किले के पास एक पहाड़ी पर" सार्वजनिक प्रवेश-पिन के लिए पर्याप्त सटीक नहीं है।

• इमारत नियंत्रण: जब तक कोई आधुनिक क्षेत्रीय स्रोत पुष्टि न करे, मंदिर या सुनहरे कलश को बचा हुआ न बताएँ।

• संस्था नियंत्रण: न्यू लाइंस (New Lines) अदन में सिख गुरुद्वारों की ऐतिहासिक मौजूदगी का स्वतंत्र समर्थन करती है, पर वह अपने आप गुरु नानक स्मारक की सटीक संपत्ति की पहचान नहीं करती।

Referencesਹਵਾਲੇसंदर्भ

1. Surindar Singh Kohli, Travels of Guru Nanak, Publication Bureau, Panjab University, Chandigarh, first ed. 1969; chapter “Aden,” pp. 138-139 in later pagination. Digital scan consulted via Scribd: https://www.scribd.com/doc/191224390/127020291-Travels-of-Guru-Nanak-Surinder-Singh-English-Copy
2. Google Books bibliographic record for Surindar Singh Kohli, Travels of Guru Nanak, Publication Bureau, Panjab University, 1969: https://books.google.com/books/about/Travels_of_Guru_Nanak.html?id=yOFWAAAAMAAJ
3. Mohammed Ali Kalfood, “A Yemeni Caretaker Is Fighting To Save Aden’s Last Hindu Temple,” New Lines Magazine, 21 May 2026. Context on Aden/Crater’s historic Hindu and Sikh religious landscape: https://newlinesmag.com/spotlight/a-yemeni-caretaker-is-fighting-to-save-adens-last-hindu-temple/