HG-063
Sri Darbar Sahib, Sri Muktsar Sahibਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬSri Darbar Sahib, Sri Muktsar Sahib
ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ
Sri Muktsar Sahib, Punjab, Indiaਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤश्री मुक्तसर साहिब, पंजाब, भारत
- Associated withਸੰਬੰਧਿਤसंबंधित
- Guru Gobind Singh Ji; Chali Mukte; Mai Bhago Ji; Mahan Singh tradition; Muktsar sangatਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ; ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ; ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ; ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਪਰੰਪਰਾ; ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਸੰਗਤगुरु गोबिंद सिंह जी; चालीस मुक्ते; माई भागो जी; महाँ सिंह की परंपरा; मुक्तसर की संगत
- Periodਸਮਾਂकाल
- Battle of Khidrana / Muktsar, December 1705 in the stronger chronology; later shrine and sarovar developmentਖਿਦਰਾਣੇ / ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਸੰਬਰ 1705; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਧਾਮ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀखिदराणा · मुक्तसर की लड़ाई, अधिक सुदृढ़ कालक्रम में दिसंबर 1705; बाद का गुरुद्वारा और सरोवर विकास
- Site typeਅਸਥਾਨ ਦੀ ਕਿਸਮस्थल प्रकार
- Battle / shaheedi / sarovar historical complexਜੰਗ / ਸ਼ਹੀਦੀ / ਸਰੋਵਰ ਵਾਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮੂਹयुद्ध · शहीदी · सरोवर ऐतिहासिक परिसर
- Current statusਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀवर्तमान स्थिति
- Active major gurdwara and pilgrimage centre; principal shrine is later than the battle landscape.ਚਾਲੂ ਵੱਡਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕੇਂਦਰ; ਮੁੱਖ ਧਾਮ ਜੰਗ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਹੈ।सक्रिय बड़ा गुरुद्वारा और तीर्थ केंद्र; मुख्य गुरुद्वारा युद्ध भूदृश्य से बाद का है।
- Coordinatesਕੋਆਰਡੀਨੇਟनिर्देशांक
- Exact entrance pin to verify. Keep separate from Tibbi Sahib, Tambu Sahib and Shaheed Ganj.
Short Overviewਸੰਖੇਪ ਝਲਕसंक्षिप्त परिचय
Sri Darbar Sahib at Muktsar anchors the landscape of the Battle of Khidrana and the memory of the Forty Mukte. The battle marks the Guru’s Malwa recovery after Chamkaur and precedes his stay at Talwandi Sabo.
ਮੁਕਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਜੰਗ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੰਗ ਚਮਕੌਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮਾਲਵਾ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਖੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਠਹਿਰਾਅ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਹੈ।
मुक्तसर का श्री दरबार साहिब खिदराणा की लड़ाई के भूदृश्य और चालीस मुक्तों की स्मृति का आधार है। यह लड़ाई चमकौर के बाद गुरु जी की मालवा में वापसी को अंकित करती है और तलवंडी साबो में उनके प्रवास से पहले की है।
Why This Place Is Historicalਇਹ ਥਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਉਂ ਹੈयह स्थान ऐतिहासिक क्यों है
Muktsar is a major Tenth-Guru core site because it brings together battle, repentance, sacrifice, Mai Bhago Ji and the transformation of Khidrana into Muktsar, the Pool of Liberation.
ਮੁਕਤਸਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਜੰਗ, ਭੁੱਲ-ਬਖ਼ਸ਼ਾਈ, ਕੁਰਬਾਨੀ, ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ ਅਤੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੇ ਮੁਕਤਸਰ, ਭਾਵ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਰੋਵਰ, ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਇੱਕੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
मुक्तसर दसवें गुरु का एक बड़ा मूल स्थान है क्योंकि यह युद्ध, पश्चाताप, बलिदान, माई भागो जी और खिदराणा के मुक्तसर, अर्थात मुक्ति के सरोवर, में बदल जाने को एक साथ लाता है।
Full Historyਪੂਰਾ ਇਤਿਹਾਸपूरा इतिहास
After Chamkaur and the Malwa journey, Guru Gobind Singh Ji reached the water source known as Khidrana Dhab while Mughal forces remained in pursuit. Sikh warriors from Majha, led back into the Guru’s service in the tradition associated with Mai Bhago Ji, fought to block the pursuing army.
The Sikh Encyclopedia and SGPC biography place the battle on 29 December 1705, while local tradition has also preserved a different Baisakh dating. Pothi should retain the disagreement.
The principal Darbar Sahib stands on the western bank of the sacred pool. Other shrines such as Tibbi Sahib, Tambu Sahib and Shaheed Ganj mark distinct episodes and must remain separate physical records.
ਚਮਕੌਰ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਨਾਮੀ ਜਲ-ਸਰੋਤ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਦਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮਾਝੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ, ਜੋ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਨ, ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਲੜੇ।
ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਐਸ.ਜੀ.ਪੀ.ਸੀ. ਜੀਵਨੀ ਇਸ ਜੰਗ ਨੂੰ 29 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਵੈਸਾਖ ਵਾਲੀ ਤਾਰੀਖ ਵੀ ਸਾਂਭੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਇਹ ਮਤਭੇਦ ਸਾਂਭ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਮੁੱਖ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ, ਤੰਬੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਧਾਮ ਵੱਖਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਭੌਤਿਕ ਰਿਕਾਰਡ ਰਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
चमकौर और मालवा की यात्रा के बाद गुरु गोबिंद सिंह जी खिदराणा ढाब नामक जल स्रोत तक पहुँचे, जबकि मुगल सेनाएँ पीछा कर रही थीं। माझा के सिख योद्धा, जिन्हें माई भागो जी से जुड़ी परंपरा में गुरु की सेवा में वापस लाया गया, पीछा करती सेना को रोकने के लिए लड़े।
सिख विश्वकोश और शिरोमणि कमेटी की जीवनी इस लड़ाई को 29 दिसंबर 1705 को रखते हैं, जबकि स्थानीय परंपरा ने वैसाख की एक भिन्न तिथि भी सुरक्षित रखी है। पोथी को यह मतभेद बनाए रखना चाहिए।
मुख्य दरबार साहिब पवित्र सरोवर के पश्चिमी किनारे पर खड़ा है। टिब्बी साहिब, तंबू साहिब और शहीद गंज जैसे अन्य गुरुद्वारे भिन्न प्रसंगों को अंकित करते हैं और उन्हें अलग भौतिक अभिलेख ही रहना चाहिए।
What Happened Hereਇੱਥੇ ਕੀ ਹੋਇਆयहाँ क्या हुआ
The returning Sikh warriors fought and died defending Guru Gobind Singh Ji. The Guru blessed them as the Forty Mukte, and the Khidrana landscape came to be known as Muktsar.
ਮੁੜ ਪਰਤੇ ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲੜੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਵਜੋਂ ਵਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਮੁਕਤਸਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।
लौटे हुए सिख योद्धा गुरु गोबिंद सिंह जी की रक्षा करते हुए लड़े और शहीद हुए। गुरु जी ने उन्हें चालीस मुक्तों का वरदान दिया, और खिदराणा का भूदृश्य मुक्तसर के नाम से जाना जाने लगा।
Gurus and Historical Figures Connected With This Siteਇਸ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂइस स्थान से जुड़े गुरु साहिबान और ऐतिहासिक हस्तियाँ
Guru Gobind Singh Ji; Chali Mukte; Mai Bhago Ji; Mahan Singh in Sikh tradition; Brar and Malwa Sikh supporters.
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ; ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ; ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ; ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ; ਬਰਾੜ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਹਾਇਕ।
गुरु गोबिंद सिंह जी; चालीस मुक्ते; माई भागो जी; सिख परंपरा में महाँ सिंह; ब्रार और मालवा के सिख सहयोगी।
Historical Structures and Featuresਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਸੀਅਤਾਂऐतिहासिक इमारतें और विशेषताएँ
• Principal Darbar Sahib on the sarovar.
• Historic Khidrana Dhab / Muktsar sacred pool.
• Separate nearby shrines for battle and cremation layers.
• Major Maghi pilgrimage tradition.
• ਸਰੋਵਰ ਉੱਤੇ ਮੁੱਖ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ।
• ਇਤਿਹਾਸਕ ਖਿਦਰਾਣਾ ਢਾਬ / ਮੁਕਤਸਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ।
• ਜੰਗ ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ ਵਾਲੇ ਦੌਰਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਨੇੜਲੇ ਧਾਮ।
• ਮਾਘੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਯਾਤਰਾ ਪਰੰਪਰਾ।
• सरोवर पर मुख्य दरबार साहिब।
• ऐतिहासिक खिदराणा ढाब · मुक्तसर का पवित्र सरोवर।
• युद्ध और अंतिम संस्कार स्तरों के लिए निकटवर्ती अलग गुरुद्वारे।
• बड़ी माघी तीर्थ परंपरा।
Original Site vs Current Buildingਅਸਲੀ ਥਾਂ ਬਨਾਮ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤमूल स्थान बनाम वर्तमान इमारत
The historical core is the battle and water landscape of Khidrana. The present Darbar Sahib and surrounding developed complex are later.
ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੂਲ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਜੰਗ ਅਤੇ ਜਲ ਵਾਲਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਵਿਕਸਿਤ ਸਮੂਹ ਬਾਅਦ ਦੇ ਹਨ।
ऐतिहासिक मूल खिदराणा का युद्ध और जल भूदृश्य है। वर्तमान दरबार साहिब और आसपास का विकसित परिसर बाद के हैं।
Historical Timelineਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾऐतिहासिक समय-रेखा
• After Chamkaur: Guru Gobind Singh Ji travels through Malwa under continued military pressure. • 29 December 1705, Sikh Encyclopedia/SGPC chronology: Battle of Khidrana/Muktsar; Forty Mukte are martyred and blessed. • 18th-19th centuries: Permanent shrines develop around the sarovar and battle markers. • 1923: SGPC control of principal Muktsar shrines is recorded in Sikh reference literature. • Present: Darbar Sahib and the Maghi mela remain major Sikh pilgrimage institutions.
• ਚਮਕੌਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਗਾਤਾਰ ਫ਼ੌਜੀ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚੋਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। • 29 ਦਸੰਬਰ 1705, ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼/ਐਸ.ਜੀ.ਪੀ.ਸੀ. ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ: ਖਿਦਰਾਣੇ/ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ; ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। • 18ਵੀਂ ਤੋਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ: ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦੁਆਲੇ ਪੱਕੇ ਧਾਮ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। • 1923: ਸਿੱਖ ਹਵਾਲਾ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਧਾਮਾਂ ਉੱਤੇ ਐਸ.ਜੀ.ਪੀ.ਸੀ. ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਦਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। • ਮੌਜੂਦਾ: ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਮਾਘੀ ਮੇਲਾ ਵੱਡੀਆਂ ਸਿੱਖ ਯਾਤਰਾ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
• चमकौर के बाद: गुरु गोबिंद सिंह जी निरंतर सैन्य दबाव में मालवा से यात्रा करते हैं। • 29 दिसंबर 1705, सिख विश्वकोश · शिरोमणि कमेटी कालक्रम: खिदराणा · मुक्तसर की लड़ाई; चालीस मुक्ते शहीद होते हैं और वरदान पाते हैं। • 18वीं-19वीं सदी: सरोवर और युद्ध चिह्नों के चारों ओर स्थायी गुरुद्वारे विकसित होते हैं। • 1923: सिख संदर्भ साहित्य में मुक्तसर के मुख्य गुरुद्वारों पर शिरोमणि कमेटी का नियंत्रण अंकित है। • वर्तमान: दरबार साहिब और माघी मेला बड़ी सिख तीर्थ संस्थाएँ बने हुए हैं।
Related Sakhis / Pothi Cross-Linksਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਖੀਆਂ / ਪੋਥੀ ਕੜੀਆਂसंबंधित साखियाँ / पोथी कड़ियाँ
• HG-064 - Tibbi Sahib, separate battle position.
• HG-065 - Tambu Sahib, separate tactical/battle memorial.
• HG-066 - Shaheed Ganj, cremation memorial.
• HG-003 - Takht Sri Damdama Sahib, the next major phase of the Guru’s life; already completed in Batch 1.
• HG-064 · ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ, ਵੱਖਰੀ ਜੰਗੀ ਸਥਿਤੀ।
• HG-065 · ਤੰਬੂ ਸਾਹਿਬ, ਵੱਖਰੀ ਰਣਨੀਤਕ/ਜੰਗੀ ਯਾਦਗਾਰ।
• HG-066 · ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ, ਸਸਕਾਰ ਯਾਦਗਾਰ।
• HG-003 · ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਗਲਾ ਵੱਡਾ ਪੜਾਅ; ਬੈਚ 1 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ।
• HG-064, टिब्बी साहिब, अलग युद्ध स्थिति।
• HG-065, तंबू साहिब, अलग रणनीतिक · युद्ध स्मारक।
• HG-066, शहीद गंज, अंतिम संस्कार स्मारक।
• HG-003, तख्त श्री दमदमा साहिब, गुरु जी के जीवन का अगला बड़ा चरण; बैच 1 में पहले ही पूर्ण।
What Visitors Can See Todayਅੱਜ ਦਰਸ਼ਕ ਕੀ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨआज दर्शक क्या देख सकते हैं
Pothi should present Muktsar as a multi-site battle circuit centred on the sarovar, with each physical shrine keeping its own HG ID.
ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਮੁਕਤਸਰ ਨੂੰ ਸਰੋਵਰ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਇੱਕ ਕਈ-ਸਥਾਨੀ ਜੰਗੀ ਦੌਰੇ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਭੌਤਿਕ ਧਾਮ ਦਾ ਆਪਣਾ HG ਆਈ.ਡੀ. ਹੋਵੇ।
पोथी को मुक्तसर को सरोवर पर केंद्रित एक बहु-स्थान युद्ध परिपथ के रूप में प्रस्तुत करना चाहिए, जिसमें प्रत्येक भौतिक गुरुद्वारा अपनी HG आईडी रखे।
Source Notes and Historical Disagreementsਸਰੋਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਤਭੇਦस्रोत टिप्पणियाँ और ऐतिहासिक मतभेद
• Mark HG-063 Full Entry Completed.
• Do not merge Darbar Sahib with Tibbi, Tambu or Shaheed Ganj.
• The Sikh Encyclopedia notes disagreement over the battle date; preserve both source traditions.
• Lists of the Forty Mukte vary in historical sources; do not present one later list as universally documented.
• HG-063 ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਇੰਦਰਾਜ (Full Entry Completed) ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦਰਜ ਕਰੋ।
• ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਟਿੱਬੀ, ਤੰਬੂ ਜਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਨਾਲ ਨਾ ਰਲਾਓ।
• ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਜੰਗ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਬਾਰੇ ਮਤਭੇਦ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਸਰੋਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸਾਂਭੋ।
• ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਹਨ; ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸੂਚੀ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਕਰੋ।
• HG-063 को पूर्ण प्रविष्टि अंकित करें।
• दरबार साहिब को टिब्बी, तंबू या शहीद गंज के साथ न मिलाएँ।
• सिख विश्वकोश युद्ध की तिथि पर मतभेद बताता है; दोनों स्रोत परंपराएँ सुरक्षित रखें।
• चालीस मुक्तों की सूचियाँ ऐतिहासिक स्रोतों में भिन्न हैं; किसी एक बाद की सूची को सर्वमान्य प्रलेखित रूप में प्रस्तुत न करें।
Referencesਹਵਾਲੇसंदर्भ
- 1. The Sikh Encyclopedia - Muktsar - https://www.thesikhencyclopedia.com/muktsar/
- 2. SGPC - Sri Guru Gobind Singh Ji biography - https://new.sgpc.net/ten-guru-sahibs/guru-gobind-singh-sahib/
- 3. The Sikh Encyclopedia - Chali Mukte - https://www.thesikhencyclopedia.com/chali-mukte/