HG-105
Gurdwara / Qila Holgarh Sahib, Sri Anandpur Sahibਗੁਰਦੁਆਰਾ / ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੋਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬGurdwara / Qila Holgarh Sahib, Sri Anandpur Sahib
ਗੁਰਦੁਆਰਾ / ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੋਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ
Rupnagar, Punjab, Indiaਰੂਪਨਗਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤरूपनगर, पंजाब, भारत
- Associated withਸੰਬੰਧਿਤसंबंधित
- Guru Gobind Singh Ji; Khalsa; Anandpur Sikh sangatਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ; ਖਾਲਸਾ; ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤगुरु गोबिंद सिंह जी; खालसा; आनंदपुर की सिख संगत
- Periodਸਮਾਂकाल
- Guru Gobind Singh Ji’s Anandpur period, especially the early Khalsa / Hola martial traditionਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਅਨੰਦਪੁਰ ਕਾਲ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਖਾਲਸਾ · ਹੋਲਾ ਜੰਗੀ ਰਵਾਇਤगुरु गोबिंद सिंह जी का आनंदपुर काल, विशेषकर आरंभिक खालसा · होला की सैन्य परंपरा
- Site typeਅਸਥਾਨ ਦੀ ਕਿਸਮस्थल प्रकार
- Fort / martial-training / festival historical landscapeਕਿਲ੍ਹਾ · ਜੰਗੀ-ਸਿਖਲਾਈ · ਤਿਉਹਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੂ-ਦ੍ਰਿਸ਼किला · सैन्य-अभ्यास · त्योहार ऐतिहासिक भूदृश्य
- Current statusਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀवर्तमान स्थिति
- Active historical gurdwara and major Hola Mohalla destination.ਸਰਗਰਮ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਟਿਕਾਣਾ।सक्रिय ऐतिहासिक गुरुद्वारा और होला मोहल्ला का बड़ा गंतव्य।
- Coordinatesਕੋਆਰਡੀਨੇਟनिर्देशांक
- Exact Pothi entrance pin pending current map verification.
Short Overviewਸੰਖੇਪ ਝਲਕसंक्षिप्त परिचय
Holgarh Sahib preserves the Anandpur fort-site most closely associated with the martial demonstration tradition that developed into Hola Mohalla. It is both a defensive-site record and an important cultural institution in the Khalsa landscape.
ਹੋਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਉਸ ਕਿਲ੍ਹਾ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸਾਂਭਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜੰਗੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਉਸ ਰਵਾਇਤ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਬਣੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਰੱਖਿਆਤਮਕ-ਸਥਾਨ ਦਰਜ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਭੂ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਸਥਾ ਵੀ।
होलगढ़ साहिब आनंदपुर का वह किला-स्थल सुरक्षित रखता है जो उस सैन्य प्रदर्शन परंपरा से सर्वाधिक निकटता से जुड़ा है जो होला मोहल्ला के रूप में विकसित हुई। यह एक रक्षात्मक-स्थान अभिलेख और खालसा भूदृश्य की एक महत्वपूर्ण सांस्कृतिक संस्था, दोनों है।
Why This Place Is Historicalਇਹ ਥਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਉਂ ਹੈयह स्थान ऐतिहासिक क्यों है
The site helps explain that Anandpur’s fort system served more than passive defence. Sikh sources connect Holgarh with martial exercises and the public display of horsemanship, weapons training and disciplined readiness associated with Hola Mohalla.
ਇਹ ਸਥਾਨ ਇਹ ਸਮਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਰਬਲ ਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੰਮ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਸਰੋਤ ਹੋਲਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਜੰਗੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰੀ, ਸ਼ਸਤਰ ਸਿਖਲਾਈ ਤੇ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।
यह स्थान समझाने में सहायक है कि आनंदपुर की किला व्यवस्था केवल निष्क्रिय रक्षा से अधिक थी। सिख स्रोत होलगढ़ को सैन्य अभ्यासों और होला मोहल्ला से जुड़ी घुड़सवारी, शस्त्र प्रशिक्षण तथा अनुशासित तत्परता के सार्वजनिक प्रदर्शन से जोड़ते हैं।
Full Historyਪੂਰਾ ਇਤਿਹਾਸपूरा इतिहास
Holgarh formed one of the named Anandpur fortifications established under Guru Gobind Singh Ji. The Sikh Encyclopedia locates the fort northwest of the town and links it with the Guru’s development of hola as a martial observance after the spring festival of Holi.
The tradition emphasizes simulated combat and martial skill rather than colour throwing. Over time, Hola Mohalla became one of Anandpur’s defining annual observances and Holgarh the destination of the concluding martial procession.
The present building is a later memorial structure. Pothi should keep the seventeenth-century fort-site identity separate from the twentieth-century architectural layer while recognizing the continuity of the living festival tradition.
ਹੋਲਗੜ੍ਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਬਣਾਈ ਗਈ ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੀ ਨਾਮੀ ਕਿਲ੍ਹਾਬੰਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਕਸਬੇ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਲੀ ਦੇ ਬਸੰਤ ਤਿਉਹਾਰ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਹੋਲੇ ਨੂੰ ਜੰਗੀ ਪਾਲਣਾ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਰਵਾਇਤ ਰੰਗ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਕਲੀ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਹੁਨਰ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਸਾਲਾਨਾ ਪਾਲਣਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਹੋਲਗੜ੍ਹ ਸਮਾਪਤੀ ਵਾਲੇ ਜੰਗੀ ਜਲੂਸ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ।
ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤ ਬਾਅਦ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਣਤਰ ਹੈ। ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੀ ਤਿਉਹਾਰ ਰਵਾਇਤ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਾ-ਸਥਾਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਪਰਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
होलगढ़ गुरु गोबिंद सिंह जी के अधीन स्थापित आनंदपुर की नामित किलेबंदियों में से एक था। सिख विश्वकोश इस किले को नगर के उत्तर-पश्चिम में रखता है और उसे होली के वसंत त्योहार के बाद गुरु जी द्वारा होला को एक सैन्य आयोजन के रूप में विकसित करने से जोड़ता है।
यह परंपरा रंग डालने के बजाय अभ्यास-युद्ध और सैन्य कौशल पर बल देती है। समय के साथ होला मोहल्ला आनंदपुर के परिभाषक वार्षिक आयोजनों में से एक बना और होलगढ़ समापन सैन्य जुलूस का गंतव्य।
वर्तमान इमारत एक बाद का स्मारक ढाँचा है। पोथी को सत्रहवीं सदी के किला-स्थल की पहचान को बीसवीं सदी के स्थापत्य स्तर से अलग रखना चाहिए और साथ ही इस जीवंत त्योहार परंपरा की निरंतरता को मान्यता देनी चाहिए।
What Happened Hereਇੱਥੇ ਕੀ ਹੋਇਆयहाँ क्या हुआ
Guru Gobind Singh Ji used Holgarh within the Anandpur defensive system and Sikh tradition remembers the site as a place for martial demonstrations that shaped Hola Mohalla.
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹੋਲਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅੰਦਰ ਵਰਤਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਵਾਇਤ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲੇ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ।
गुरु गोबिंद सिंह जी ने आनंदपुर की रक्षा व्यवस्था के भीतर होलगढ़ का प्रयोग किया और सिख परंपरा इस स्थान को उन सैन्य प्रदर्शनों के स्थल के रूप में स्मरण करती है जिन्होंने होला मोहल्ला को रूप दिया।
Gurus and Historical Figures Connected With This Siteਇਸ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂइस स्थान से जुड़े गुरु साहिबान और ऐतिहासिक हस्तियाँ
Guru Gobind Singh Ji; Khalsa warriors; Anandpur Sikh sangat; later Hola Mohalla participants.
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ; ਖਾਲਸਾ ਯੋਧੇ; ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ; ਬਾਅਦ ਦੇ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਭਾਗੀਦਾਰ।
गुरु गोबिंद सिंह जी; खालसा योद्धा; आनंदपुर की सिख संगत; बाद के होला मोहल्ला के सहभागी।
Historical Structures and Featuresਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਸੀਅਤਾਂऐतिहासिक इमारतें और विशेषताएँ
• Historic Holgarh fort location.
• Martial / Hola Mohalla association.
• Current gurdwara structure on the fort-site.
• Strong relationship with the wider Anandpur qila circuit.
• ਇਤਿਹਾਸਕ ਹੋਲਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਥਾਨ।
• ਜੰਗੀ · ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਸਬੰਧ।
• ਕਿਲ੍ਹਾ-ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਤਰ।
• ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਨੰਦਪੁਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਰਕਟ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਰਿਸ਼ਤਾ।
• ऐतिहासिक होलगढ़ किला स्थान।
• सैन्य · होला मोहल्ला संबंध।
• किला-स्थल पर वर्तमान गुरुद्वारा ढाँचा।
• व्यापक आनंदपुर किला परिपथ से सुदृढ़ संबंध।
Original Site vs Current Buildingਅਸਲੀ ਥਾਂ ਬਨਾਮ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤमूल स्थान बनाम वर्तमान इमारत
The fort itself does not survive as an untouched seventeenth-century military structure. The sacred record is the historic location and continuing Hola tradition; the current building is later commemorative architecture.
ਕਿਲ੍ਹਾ ਖ਼ੁਦ ਇੱਕ ਅਣਛੂਹੀ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਫੌਜੀ ਬਣਤਰ ਵਜੋਂ ਬਚਿਆ ਨਹੀਂ। ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਜ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਜਾਰੀ ਹੋਲਾ ਰਵਾਇਤ ਹੈ; ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤ ਬਾਅਦ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਹੈ।
यह किला स्वयं किसी अछूते सत्रहवीं सदी के सैन्य ढाँचे के रूप में नहीं बचा है। पवित्र अभिलेख यह ऐतिहासिक स्थान और निरंतर होला परंपरा है; वर्तमान इमारत बाद का स्मारक स्थापत्य है।
Historical Timelineਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾऐतिहासिक समय-रेखा
• Late 1680s onward: Holgarh forms part of the Anandpur fortification system. • Early 1700s tradition: Guru Gobind Singh Ji uses the site for martial displays connected with hola / Hola Mohalla. • Post-Guru period: The observance continues and later revives strongly under Sikh patronage. • Present: Holgarh remains a principal stop in Anandpur’s Hola Mohalla circuit.
• 1680ਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ: ਹੋਲਗੜ੍ਹ ਅਨੰਦਪੁਰ ਕਿਲ੍ਹਾਬੰਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। • 1700ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੀ ਰਵਾਇਤ: ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਹੋਲੇ · ਹੋਲਾ ਮਹੱਲੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਜੰਗੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। • ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਇਹ ਪਾਲਣਾ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। • ਵਰਤਮਾਨ: ਹੋਲਗੜ੍ਹ ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਸਰਕਟ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
• 1680 के दशक के अंत से आगे: होलगढ़ आनंदपुर की किलेबंदी व्यवस्था का भाग बनता है। • 1700 के दशक के आरंभ की परंपरा: गुरु गोबिंद सिंह जी इस स्थान का प्रयोग होला · होला मोहल्ला से जुड़े सैन्य प्रदर्शनों के लिए करते हैं। • गुरु-काल के बाद: यह आयोजन चलता रहता है और बाद में सिख संरक्षण में प्रबल रूप से पुनर्जीवित होता है। • वर्तमान: होलगढ़ आनंदपुर के होला मोहल्ला परिपथ का एक प्रमुख पड़ाव बना हुआ है।
Related Sakhis / Pothi Cross-Linksਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਖੀਆਂ / ਪੋਥੀ ਕੜੀਆਂसंबंधित साखियाँ / पोथी कड़ियाँ
• HG-002 - Kesgarh Sahib, central Anandpur / Khalsa anchor.
• HG-103 - Anandgarh Sahib.
• HG-104 - Lohgarh Sahib.
• HG-106 - Fatehgarh Sahib.
• HG-373 - Taragarh Sahib.
• HG-002 · ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਕੇਂਦਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ · ਖਾਲਸਾ ਅਧਾਰ।
• HG-103 · ਅਨੰਦਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ।
• HG-104 · ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ।
• HG-106 · ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ।
• HG-373 · ਤਾਰਾਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ।
• HG-002, केसगढ़ साहिब, केंद्रीय आनंदपुर · खालसा आधार।
• HG-103, आनंदगढ़ साहिब।
• HG-104, लोहगढ़ साहिब।
• HG-106, फतेहगढ़ साहिब।
• HG-373, तारागढ़ साहिब।
What Visitors Can See Todayਅੱਜ ਦਰਸ਼ਕ ਕੀ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨआज दर्शक क्या देख सकते हैं
Visitors can experience Holgarh as both a historical qila site and a living martial-festival location. Pothi should distinguish normal-day visitor guidance from very high-capacity Hola Mohalla event conditions.
ਦਰਸ਼ਨਾਰਥੀ ਹੋਲਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦੀ ਜੰਗੀ-ਤਿਉਹਾਰ ਥਾਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਆਮ-ਦਿਨ ਦਰਸ਼ਨ ਸੇਧ ਨੂੰ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲੇ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ-ਭੀੜ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮਾਗਮ ਹਾਲਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
दर्शक होलगढ़ को एक ऐतिहासिक किला स्थान और एक जीवंत सैन्य-त्योहार स्थल, दोनों रूपों में अनुभव कर सकते हैं। पोथी को सामान्य दिनों के दर्शक मार्गदर्शन को होला मोहल्ला की अत्यधिक भीड़ वाली परिस्थितियों से अलग रखना चाहिए।
Source Notes and Historical Disagreementsਸਰੋਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਤਭੇਦस्रोत टिप्पणियाँ और ऐतिहासिक मतभेद
• Mark HG-105 Full Entry Completed.
• Do not merge Holgarh with the central Kesgarh or other fort records.
• Treat specific dates and demonstrations as source-attributed where chronologies differ.
• HG-105 ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਦਰਜ ਮੁਕੰਮਲ ਵਜੋਂ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰੋ।
• ਹੋਲਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਦਰਜਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਰਲਾਓ।
• ਜਿੱਥੇ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ, ਖਾਸ ਮਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰੋਤ-ਸਹਿਤ ਮੰਨੋ।
• HG-105 को पूर्ण प्रविष्टि अंकित करें।
• होलगढ़ को केंद्रीय केसगढ़ या अन्य किला अभिलेखों के साथ न मिलाएँ।
• जहाँ कालक्रम भिन्न हों वहाँ विशिष्ट तिथियों और प्रदर्शनों को स्रोत-श्रेय सहित रखें।
Referencesਹਵਾਲੇसंदर्भ
- 1. SGPC - Qilas of Anandpur Sahib - https://old.sgpc.net/qilas/index_english.asp
- 2. The Sikh Encyclopedia - Anandpur - https://www.thesikhencyclopedia.com/anandpur/