HG-808

Guru Nanak Dharamsala Historical Site, Maksudabad / Murshidabadਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਧਰਮਸਾਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ, ਮਕਸੂਦਾਬਾਦ / ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦGuru Nanak Dharamsala Historical Site, Maksudabad / Murshidabad

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਧਰਮਸਾਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ, ਮਕਸੂਦਾਬਾਦ / ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ

Murshidabad, West Bengal, Indiaਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਭਾਰਤमुर्शिदाबाद, पश्चिम बंगाल, भारत

Guru Nanak Dev Jiਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀगुरु नानक देव जी1st Udasi

Associated withਸੰਬੰਧਿਤसंबंधित: Guru Nanak Dev Ji in eastern-Udasi tradition; Laloo Mal Sain in later shrine-building tradition; local weaver Sikh / Nanakpanthi community; later Udasi custodiansਪੂਰਬੀ-ਉਦਾਸੀ ਰਵਾਇਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ; ਬਾਅਦ ਦੀ ਅਸਥਾਨ-ਉਸਾਰੀ ਰਵਾਇਤ ਵਿੱਚ ਲਾਲੂ ਮੱਲ ਸੈਣ; ਸਥਾਨਕ ਜੁਲਾਹਾ ਸਿੱਖ / ਨਾਨਕਪੰਥੀ ਸੰਗਤ; ਬਾਅਦ ਦੇ ਉਦਾਸੀ ਸੇਵਾਦਾਰपूर्वी-उदासी परंपरा में गुरु नानक देव जी; बाद की तीर्थ-निर्माण परंपरा में लालू मल सैन (Laloo Mal Sain); स्थानीय जुलाहा सिख · नानकपंथी समुदाय; बाद के उदासी संरक्षक
Periodਸਮਾਂकाल: Early-sixteenth-century Guru Nanak route tradition; later brick dharamsala; twentieth-century shrine documentation; subsequent lossਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਯਾਤਰਾ-ਮਾਰਗ ਰਵਾਇਤ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਧਰਮਸਾਲਾ; ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਅਸਥਾਨ-ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਬੰਦੀ; ਫਿਰ ਲੋਪ ਹੋ ਜਾਣਾसोलहवीं सदी के आरंभ की गुरु नानक मार्ग परंपरा; बाद की ईंटों की धर्मसाला; बीसवीं सदी का तीर्थ-दस्तावेज़ीकरण; उसके बाद लोप
Site typeਅਸਥਾਨ ਦੀ ਕਿਸਮस्थल प्रकार: Lost historical dharamsala / Guru Nanak gurdwaraਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਧਰਮਸਾਲਾ / ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾलुप्त ऐतिहासिक धर्मसाला · गुरु नानक गुरुद्वारा
Current statusਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀवर्तमान स्थिति: Lost / no longer extant according to modern Bengal Sikh-history summaries. Exact parcel and date of loss remain Pending.ਆਧੁਨਿਕ ਬੰਗਾਲ ਸਿੱਖ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਾਰ-ਸੰਖੇਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਪ / ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਸਹੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਟੁਕੜਾ ਅਤੇ ਲੋਪ ਹੋਣ ਦੀ ਮਿਤੀ ਅਜੇ ਬਾਕੀ (Pending) ਹੈ।आधुनिक बंगाल सिख-इतिहास सारांशों के अनुसार लुप्त · अब विद्यमान नहीं। सटीक भूखंड और लोप की तिथि लंबित हैं।
Coordinatesਕੋਆਰਡੀਨੇਟनिर्देशांक: Pending. No present Jiaganj or Murshidabad gurdwara pin may be substituted.

Short Overviewਸੰਖੇਪ ਝਲਕसंक्षिप्त परिचय

Maksudabad, later Murshidabad, preserves a now-lost Guru Nanak dharamsala tradition with enough physical detail to merit a permanent heritage record. Older Sikh shrine literature describes a brick dharamsala, associates its construction with Laloo Mal Sain, and says local weaver Sikhs maintained it. Later accounts describe the shrine as Udasi-controlled, while modern summaries state that the old Guru Nanak gurdwara no longer survives.

ਮਕਸੁਦਾਬਾਦ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਬਣਿਆ, ਇੱਕ ਹੁਣ-ਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਧਰਮਸਾਲਾ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਸਾਂਭੀ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਏਨੇ ਭੌਤਿਕ ਵੇਰਵੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਪੱਕਾ ਵਿਰਾਸਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ-ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਧਰਮਸਾਲਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਾਲੂ ਮੱਲ ਸੈਣ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਥਾਨਕ ਜੁਲਾਹਾ ਸਿੱਖ ਇਸ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਰ-ਸੰਖੇਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਰਾਣਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।

मकसूदाबाद, जो बाद में मुर्शिदाबाद कहलाया, गुरु नानक की एक अब लुप्त हो चुकी धर्मसाला की परंपरा सहेजे हुए है, और उसका भौतिक विवरण इतना है कि एक स्थायी विरासत-अभिलेख बनता है। पुराने सिख तीर्थ-साहित्य में ईंटों की एक धर्मसाला का वर्णन है, उसके निर्माण को लालू मल सैन से जोड़ा गया है, और कहा गया है कि स्थानीय जुलाहा सिख उसकी सँभाल करते थे। बाद के वृत्तांत इस तीर्थ को उदासी-नियंत्रित बताते हैं, जबकि आधुनिक सारांश कहते हैं कि पुराना गुरु नानक गुरुद्वारा अब नहीं बचा।

Why This Place Is Historicalਇਹ ਥਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਉਂ ਹੈयह स्थान ऐतिहासिक क्यों है

The crucial distinction is between a route claim and a fixed institution. Dr. Kirpal Singh reconstructs Guru Nanak Ji's eastward route through Maksudabad, while later shrine literature goes further and records a specific dharamsala in the town. Banglapedia independently confirms that Murshidabad historically had Udasi-controlled Guru Nanak gurdwaras that are no longer extant. Together these layers justify a lost-site record even though the parcel is not yet recovered.

ਅਹਿਮ ਫ਼ਰਕ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੱਕੀ ਸੰਸਥਾ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਮਕਸੁਦਾਬਾਦ ਥਾਣੀ ਮੁੜ-ਰਚਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਬਾਅਦ ਦਾ ਅਸਥਾਨ-ਸਾਹਿਤ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਰਮਸਾਲਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੰਗਲਾਪੀਡੀਆ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਤੇ ਉਦਾਸੀ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠਲੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਨ ਜੋ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪਰਤਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਲੋਪ-ਅਸਥਾਨ ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਜ਼ਮੀਨੀ ਟੁਕੜਾ ਅਜੇ ਲੱਭਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।

निर्णायक अंतर एक मार्ग-दावे और एक निश्चित संस्था के बीच है। डॉ. किरपाल सिंह गुरु नानक जी के पूर्व की ओर के मार्ग को मकसूदाबाद होकर पुनर्निर्मित करते हैं, जबकि बाद का तीर्थ-साहित्य इससे आगे जाकर नगर में एक विशिष्ट धर्मसाला दर्ज करता है। बंगलापीडिया स्वतंत्र रूप से पुष्टि करता है कि मुर्शिदाबाद में ऐतिहासिक रूप से उदासी-नियंत्रित गुरु नानक गुरुद्वारे थे, जो अब विद्यमान नहीं हैं। ये परतें मिलकर एक लुप्त-स्थल अभिलेख को उचित ठहराती हैं, भले ही भूखंड अभी तक पुनः प्राप्त न हुआ हो।

Full Historyਪੂਰਾ ਇਤਿਹਾਸपूरा इतिहास

Guru Nanak Ji is remembered as travelling southeast from the Malda region along the Ganges/Bhagirathi corridor through Maksudabad. Later Sikh tradition says a dharamsala was established there, built in brick by Laloo Mal Sain and cared for by local weaver Sikhs. A later institutional layer placed the shrine under Udasi control. The structure subsequently disappeared. Pothi preserves the institution as historical heritage but does not upgrade the later builder and conversion narratives into contemporary evidence.

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਬਾਰੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਾਲਦਾ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਗੰਗਾ/ਭਾਗੀਰਥੀ ਲਾਂਘੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮਕਸੁਦਾਬਾਦ ਥਾਣੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਗਏ। ਬਾਅਦ ਦੀ ਸਿੱਖ ਰਵਾਇਤ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਧਰਮਸਾਲਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜੋ ਲਾਲੂ ਮੱਲ ਸੈਣ ਨੇ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਸਥਾਨਕ ਜੁਲਾਹਾ ਸਿੱਖ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾਈ ਪਰਤ ਨੇ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਢਾਂਚਾ ਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੋਥੀ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਵਜੋਂ ਸਾਂਭਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਉਸਾਰੀਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ-ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਕਾਲੀ ਸਬੂਤ ਦੇ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਵਧਾਉਂਦੀ।

गुरु नानक जी के बारे में स्मृति है कि वे मालदा क्षेत्र से गंगा · भागीरथी गलियारे के साथ दक्षिण-पूर्व की ओर मकसूदाबाद होकर गए। बाद की सिख परंपरा कहती है कि वहाँ एक धर्मसाला स्थापित हुई, जिसे लालू मल सैन ने ईंटों से बनवाया और जिसकी सँभाल स्थानीय जुलाहा सिख करते थे। बाद की एक संस्थागत परत ने इस तीर्थ को उदासी नियंत्रण में ला दिया। उसके बाद यह ढाँचा लुप्त हो गया। पोथी इस संस्था को ऐतिहासिक विरासत के रूप में सहेजती है, पर बाद के निर्माता और धर्म-परिवर्तन संबंधी वृत्तांतों को समकालीन प्रमाण का दर्जा नहीं देती।

What Happened Hereਇੱਥੇ ਕੀ ਹੋਇਆयहाँ क्या हुआ

The site commemorated Guru Nanak Ji's halt and teaching in the historic Maksudabad textile/trading centre. Later tradition particularly associates the dharamsala with local weaver disciples and Naam-centred teaching.

ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਕਸੁਦਾਬਾਦ ਦੇ ਕੱਪੜਾ/ਵਪਾਰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੇ ਠਹਿਰਾਅ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਧਰਮਸਾਲਾ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਜੁਲਾਹਾ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।

यह स्थल ऐतिहासिक मकसूदाबाद के वस्त्र · व्यापार केंद्र में गुरु नानक जी के पड़ाव और उपदेश की स्मृति में था। बाद की परंपरा इस धर्मसाला को विशेष रूप से स्थानीय जुलाहा शिष्यों और नाम-केंद्रित उपदेश से जोड़ती है।

Gurus and Historical Figures Connected With This Siteਇਸ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂइस स्थान से जुड़े गुरु साहिबान और ऐतिहासिक हस्तियाँ

Guru Nanak Dev Ji; Bhai Mardana Ji in the wider Udasi tradition; Laloo Mal Sain in shrine-building tradition; local weaver Sikh / Nanakpanthi sangat; later Udasi mahants.

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ; ਵਿਸ਼ਾਲ ਉਦਾਸੀ ਰਵਾਇਤ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ; ਅਸਥਾਨ-ਉਸਾਰੀ ਰਵਾਇਤ ਵਿੱਚ ਲਾਲੂ ਮੱਲ ਸੈਣ; ਸਥਾਨਕ ਜੁਲਾਹਾ ਸਿੱਖ / ਨਾਨਕਪੰਥੀ ਸੰਗਤ; ਬਾਅਦ ਦੇ ਉਦਾਸੀ ਮਹੰਤ।

गुरु नानक देव जी; व्यापक उदासी परंपरा में भाई मरदाना जी; तीर्थ-निर्माण परंपरा में लालू मल सैन; स्थानीय जुलाहा सिख · नानकपंथी संगत; बाद के उदासी महंत।

Historical Structures and Featuresਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਸੀਅਤਾਂऐतिहासिक इमारतें और विशेषताएँ

• A brick dharamsala is specifically described in Sikh shrine literature.

• Later custodial tradition identifies local weaver Sikhs and subsequently Udasi control.

• The institution was in historic Maksudabad / Murshidabad on the Bhagirathi corridor.

• No surviving Guru-period fabric or authenticated current parcel is known in this audit.

• ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ-ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧਰਮਸਾਲਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

• ਬਾਅਦ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਰਵਾਇਤ ਸਥਾਨਕ ਜੁਲਾਹਾ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਦਾਸੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦੀ ਹੈ।

• ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਭਾਗੀਰਥੀ ਲਾਂਘੇ ਉੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਕਸੁਦਾਬਾਦ / ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਸੀ।

• ਇਸ ਪੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਬਚਿਆ ਢਾਂਚਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਮੌਜੂਦਾ ਜ਼ਮੀਨੀ ਟੁਕੜਾ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ।

• सिख तीर्थ-साहित्य में ईंटों की एक धर्मसाला का विशेष रूप से वर्णन है।

• बाद की संरक्षण परंपरा स्थानीय जुलाहा सिखों और फिर उदासी नियंत्रण की पहचान कराती है।

• यह संस्था भागीरथी गलियारे पर ऐतिहासिक मकसूदाबाद · मुर्शिदाबाद में थी।

• इस जाँच में कोई बचा हुआ गुरु-कालीन निर्माण-अंश या प्रमाणित वर्तमान भूखंड ज्ञात नहीं है।

Original Site vs Current Buildingਅਸਲੀ ਥਾਂ ਬਨਾਮ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤमूल स्थान बनाम वर्तमान इमारत

This record is for the lost historical institution, not for any present Murshidabad or Jiaganj gurdwara. The current Jiaganj Punjabi-para gurdwara was established by the local Sikh community around 1960 according to modern reporting, so it cannot be treated as automatic physical continuity from the old Maksudabad dharamsala.

ਇਹ ਰਿਕਾਰਡ ਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਸਥਾ ਲਈ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਜਾਂ ਜੀਆਗੰਜ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਆਧੁਨਿਕ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਮੌਜੂਦਾ ਜੀਆਗੰਜ ਪੰਜਾਬੀ-ਪਾੜਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨੇ ਲਗਭਗ 1960 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀ ਮਕਸੁਦਾਬਾਦ ਧਰਮਸਾਲਾ ਤੋਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਭੌਤਿਕ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।

यह अभिलेख लुप्त ऐतिहासिक संस्था का है, मुर्शिदाबाद या जियागंज के किसी वर्तमान गुरुद्वारे का नहीं। आधुनिक रिपोर्टिंग के अनुसार जियागंज के पंजाबी-पाड़ा का वर्तमान गुरुद्वारा स्थानीय सिख समुदाय ने लगभग 1960 में स्थापित किया था, इसलिए उसे पुरानी मकसूदाबाद धर्मसाला से स्वतः भौतिक निरंतरता नहीं माना जा सकता।

Historical Timelineਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾऐतिहासिक समय-रेखा

• Early 16th century, tradition: Guru Nanak Ji passes through Maksudabad on the eastern journey. • Later period, shrine tradition: A brick dharamsala develops; Laloo Mal Sain is named in later tradition and local weaver Sikhs are associated with its care. • 20th century reference layer: Sikh shrine literature continues to record the Maksudabad / Murshidabad Guru Nanak gurdwara and later Udasi control. • Modern heritage state: Banglapedia and later West Bengal Sikh-history summaries report that the old Murshidabad Guru Nanak gurdwara no longer exists. • Phase 4 Batch 7: Lost institution admitted as permanent HG-808; exact parcel remains Pending.

• ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ, ਰਵਾਇਤ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਪੂਰਬੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਮਕਸੁਦਾਬਾਦ ਥਾਣੀ ਲੰਘਦੇ ਹਨ। • ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਅਸਥਾਨ-ਰਵਾਇਤ: ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧਰਮਸਾਲਾ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਬਾਅਦ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਵਿੱਚ ਲਾਲੂ ਮੱਲ ਸੈਣ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਜੁਲਾਹਾ ਸਿੱਖ ਇਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। • ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਹਵਾਲਾ-ਪਰਤ: ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ-ਸਾਹਿਤ ਮਕਸੁਦਾਬਾਦ / ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਉਦਾਸੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। • ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਥਿਤੀ: ਬੰਗਲਾਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਸਿੱਖ-ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਰ-ਸੰਖੇਪ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਰਾਣਾ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। • ਫੇਜ਼ 4 ਬੈਚ 7: ਲੋਪ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਪੱਕੇ HG-808 ਵਜੋਂ ਦਾਖ਼ਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਸਹੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਟੁਕੜਾ ਅਜੇ ਬਾਕੀ (Pending) ਹੈ।

• 16वीं सदी का आरंभ, परंपरा: गुरु नानक जी पूर्व की यात्रा में मकसूदाबाद से होकर गुजरते हैं। • बाद का काल, तीर्थ परंपरा: ईंटों की एक धर्मसाला विकसित होती है; बाद की परंपरा में लालू मल सैन का नाम आता है और उसकी सँभाल से स्थानीय जुलाहा सिख जुड़े हैं। • 20वीं सदी की संदर्भ-परत: सिख तीर्थ-साहित्य मकसूदाबाद · मुर्शिदाबाद के गुरु नानक गुरुद्वारे और बाद के उदासी नियंत्रण को दर्ज करता रहता है। • आधुनिक विरासत-स्थिति: बंगलापीडिया और बाद के पश्चिम बंगाल सिख-इतिहास सारांश बताते हैं कि पुराना मुर्शिदाबाद गुरु नानक गुरुद्वारा अब नहीं है। • चरण 4 बैच 7: लुप्त संस्था को स्थायी HG-808 के रूप में स्वीकार किया गया; सटीक भूखंड लंबित है।

Related Sakhis / Pothi Cross-Linksਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਖੀਆਂ / ਪੋਥੀ ਕੜੀਆਂसंबंधित साखियाँ / पोथी कड़ियाँ

• HG-362 Old Malda - preceding Bengal route anchor; separate physical site.

• HG-809 Nalhati - separate lost Guru Nanak gurdwara with garden.

• Jiaganj Punjabi-para gurdwara - modern community institution, not merged into HG-808.

• Bangladesh Guru Nanak route / gurdwara records - cross-link existing master entries rather than creating duplicates.

• HG-362 ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਲਦਾ · ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਬੰਗਾਲ ਯਾਤਰਾ-ਲੰਗਰ; ਵੱਖਰਾ ਭੌਤਿਕ ਅਸਥਾਨ।

• HG-809 ਨਲਹਾਟੀ · ਬਾਗ਼ ਵਾਲਾ ਵੱਖਰਾ ਲੋਪ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ।

• ਜੀਆਗੰਜ ਪੰਜਾਬੀ-ਪਾੜਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ · ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਗਤ-ਸੰਸਥਾ, HG-808 ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਾਈ ਗਈ।

• ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਯਾਤਰਾ-ਮਾਰਗ / ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਿਕਾਰਡ · ਨਕਲਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਖ ਇੰਦਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੋ।

• HG-362 ओल्ड मालदा, पूर्ववर्ती बंगाल मार्ग-आधार; अलग भौतिक स्थल।

• HG-809 नलहाटी, बाग सहित एक अलग लुप्त गुरु नानक गुरुद्वारा।

• जियागंज पंजाबी-पाड़ा गुरुद्वारा, आधुनिक सामुदायिक संस्था, HG-808 में नहीं मिलाया गया।

• बांग्लादेश के गुरु नानक मार्ग · गुरुद्वारा अभिलेख, नई प्रतिलिपियाँ बनाने के बजाय मौजूदा मुख्य प्रविष्टियों से जोड़ें।

Verified Relics / Manuscripts / Weaponsਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ / ਖਰੜੇ / ਸ਼ਸਤਰप्रमाणित निशानियाँ / पांडुलिपियाँ / शस्त्र

No Guru-period manuscript, relic or portable object is independently authenticated for HG-808 in this batch. Any future manuscript or land-deed claim must be tied to the lost Maksudabad institution before publication.

ਇਸ ਬੈਚ ਵਿੱਚ HG-808 ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਜਾਂ ਚੁੱਕਣਯੋਗ ਵਸਤੂ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਹੀਂ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ-ਪੱਟੇ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਮਕਸੁਦਾਬਾਦ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

इस बैच में HG-808 के लिए कोई गुरु-कालीन पांडुलिपि, अवशेष या वहनीय वस्तु स्वतंत्र रूप से प्रमाणित नहीं है। भविष्य का कोई भी पांडुलिपि या भूमि-दस्तावेज़ संबंधी दावा प्रकाशन से पहले लुप्त मकसूदाबाद संस्था से जोड़ा जाना चाहिए।

Access / Managementਪਹੁੰਚ / ਪ੍ਰਬੰਧपहुँच / प्रबंध

No public navigation pin. Recovery work should focus on old Murshidabad / Maksudabad cadastral records, Udasi mahant property references, Sikh-shrine surveys and oral histories from long-established local families.

ਕੋਈ ਜਨਤਕ ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ ਪਿੰਨ ਨਹੀਂ। ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਪੁਰਾਣੇ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ / ਮਕਸੁਦਾਬਾਦ ਦੇ ਭੂ-ਮਾਲੀਆ ਰਿਕਾਰਡ, ਉਦਾਸੀ ਮਹੰਤ ਜਾਇਦਾਦ ਹਵਾਲੇ, ਸਿੱਖ-ਅਸਥਾਨ ਸਰਵੇਖਣ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਸੇ ਸਥਾਨਕ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਯਾਦਾਂ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

कोई सार्वजनिक नेविगेशन पिन नहीं। पुनर्प्राप्ति का काम पुराने मुर्शिदाबाद · मकसूदाबाद के भू-अभिलेखों, उदासी महंतों के संपत्ति-संदर्भों, सिख तीर्थ-सर्वेक्षणों और लंबे समय से बसे स्थानीय परिवारों की मौखिक स्मृतियों पर केंद्रित होना चाहिए।

What Visitors Can See Todayਅੱਜ ਦਰਸ਼ਕ ਕੀ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨआज दर्शक क्या देख सकते हैं

The historical gurdwara is reported lost. Visitors today should not be directed to the current Jiaganj gurdwara or another Murshidabad Sikh institution as though it were the original site.

ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲੋਪ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਜੀਆਗੰਜ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਮੂਲ ਅਸਥਾਨ ਸਮਝ ਕੇ ਨਹੀਂ ਭੇਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ऐतिहासिक गुरुद्वारा लुप्त बताया गया है। आज आने वालों को जियागंज के वर्तमान गुरुद्वारे या मुर्शिदाबाद की किसी अन्य सिख संस्था की ओर इस तरह नहीं भेजा जाना चाहिए मानो वही मूल स्थल हो।

Source Notes and Historical Disagreementsਸਰੋਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਤਭੇਦस्रोत टिप्पणियाँ और ऐतिहासिक मतभेद

• LOST-SITE CONTROL: do not describe a current operating gurdwara for HG-808.

• JIAGANJ NON-CONTINUITY CONTROL: the current Punjabi-para gurdwara dates to the post-Partition community period and is not proven to occupy the old dharamsala parcel.

• NARRATIVE CONTROL: Laloo Mal Sain / weaver-conversion details remain later shrine tradition.

• ROUTE CONTROL: Guru Nanak's passage through Maksudabad is part of route reconstruction, not a dated contemporary itinerary.

• COORDINATE CONTROL: exact parcel Pending; no proxy pin.

• ਲੋਪ-ਅਸਥਾਨ ਨਿਯੰਤਰਣ: HG-808 ਲਈ ਕਿਸੇ ਮੌਜੂਦਾ ਚੱਲ ਰਹੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਾ ਕਰੋ।

• ਜੀਆਗੰਜ ਗ਼ੈਰ-ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਨਿਯੰਤਰਣ: ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਜਾਬੀ-ਪਾੜਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵੰਡ-ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੰਗਤ-ਕਾਲ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਧਰਮਸਾਲਾ ਵਾਲੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਟੁਕੜੇ ਉੱਤੇ ਹੈ।

• ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਿਯੰਤਰਣ: ਲਾਲੂ ਮੱਲ ਸੈਣ / ਜੁਲਾਹਾ-ਧਰਮ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਅਸਥਾਨ-ਰਵਾਇਤ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

• ਮਾਰਗ ਨਿਯੰਤਰਣ: ਮਕਸੁਦਾਬਾਦ ਥਾਣੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਲੰਘਣਾ ਮਾਰਗ-ਪੁਨਰ-ਰਚਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਮਿਤੀਬੱਧ ਸਮਕਾਲੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਨਹੀਂ।

• ਧੁਰਾ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟ) ਨਿਯੰਤਰਣ: ਸਹੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਟੁਕੜਾ ਬਾਕੀ (Pending); ਕੋਈ ਬਦਲਵਾਂ ਪਿੰਨ ਨਹੀਂ।

• लुप्त-स्थल नियंत्रण: HG-808 के लिए किसी वर्तमान चालू गुरुद्वारे का वर्णन न करें।

• जियागंज गैर-निरंतरता नियंत्रण: वर्तमान पंजाबी-पाड़ा गुरुद्वारा विभाजन के बाद के सामुदायिक काल का है और यह सिद्ध नहीं है कि वह पुरानी धर्मसाला के भूखंड पर है।

• वृत्तांत नियंत्रण: लालू मल सैन · जुलाहा धर्म-परिवर्तन संबंधी विवरण बाद की तीर्थ परंपरा ही हैं।

• मार्ग नियंत्रण: मकसूदाबाद से गुरु नानक जी का गुजरना मार्ग-पुनर्निर्माण का हिस्सा है, कोई तिथि-अंकित समकालीन यात्रा-विवरण नहीं।

• निर्देशांक नियंत्रण: सटीक भूखंड लंबित; कोई वैकल्पिक पिन नहीं।

Referencesਹਵਾਲੇसंदर्भ

Dr. Kirpal Singh, Janamsakhi Tradition: An Analytical Study - route through Maksudabad / Murshidabad (online scan): https://www.scribd.com/document/60304537/Janamsakhi-Tradition-Dr-Kirpal-Singh
Dalvinder Singh Grewal, Travels of Guru Nanak: A Brief - Maksudabad dharamsala, Laloo Mal Sain, weaver Sikh and Udasi-control summary with references to Gurdham Sangreh and Sikh Shrines: https://www.sikhphilosophy.net/threads/travels-of-guru-nanak-a-brief.54061/page-2
Banglapedia, “Sikhs, The” - Murshidabad had Udasi-controlled Guru Nanak gurdwaras, now no longer extant: https://en.banglapedia.org/index.php?title=Sikhs%2C_The
SikhiWiki, Gurdwaras In West Bengal - Murshidabad / Nalhati lost Guru Nanak gurdwara layer: https://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwaras_In_West_Bengal
The Telegraph India, Jiaganj Sikh community history - Punjabi-para gurdwara established around 1960 (used only for non-continuity control): https://www.telegraphindia.com/gallery/west-bengals-most-important-resident-lives-in-jiaganj-murshidabad-where-he-is-loved-revered-photogallery/cid/2073446