Sakhi 147
Zafarnamaਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾज़फ़रनामा
Guru Gobind Singh Sahib Ji wrote Zafarnama to Emperor Aurangzeb after the betrayal at Anandpur. The letter spoke truth to power and declared that morality must guide rulers and human actions.
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਧੋਖੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਲਿਖਿਆ। ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਨੇ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੱਚ ਬੋਲਿਆ ਅਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਾਕਮਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਹੀ ਰਾਹ ਵਿਖਾਵੇ।
गुरु गोबिंद सिंह साहिब जी ने आनंदपुर में हुए धोखे के बाद बादशाह औरंगज़ेब को ज़फ़रनामा लिखा। इस पत्र ने ताक़त के सामने सच बोला और घोषणा की कि शासकों और मानवीय कार्यों को नैतिकता ही राह दिखाए।
The Sakhiਸਾਖੀसाखी
After the evacuation of Anandpur Sahib and the betrayal that followed, Guru Gobind Singh Sahib Ji wrote a powerful letter to Emperor Aurangzeb. This letter is known as Zafarnama. Zafarnama means the letter of victory. At first, this may sound surprising. Guru Sahib had faced great loss. Anandpur had been left. Many Sikhs had given their lives. His Sahibzade had accepted martyrdom. Yet Guru Sahib called the letter Zafarnama. Why? Because true victory is not always physical comfort. True victory is moral victory. Guru Sahib had kept truth. The oppressors had broken their promises. Guru Sahib had stood with dharam. In Zafarnama, Guru Sahib fearlessly challenged Aurangzeb’s betrayal and injustice. He reminded him that rulers must be guided by morality. Power without truth is failure. Guru Sahib also taught that force is only justified when all other means have failed. This shows that Sikhi does not love violence. Sikhi honours justice, truth, and last resort defence. This sakhi teaches children that speaking truth to power requires courage. If someone powerful does wrong, truth should not become silent. Guru Gobind Singh Sahib Ji teaches that a truthful person cannot be defeated by lies.
ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਧੋਖੇ ਪਿੱਛੋਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਾਕਤਵਰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ। ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜਿੱਤ ਦੀ ਚਿੱਠੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਇਹ ਗੱਲ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਿਆ ਸੀ। ਆਨੰਦਪੁਰ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਕਬੂਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਨੂੰ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਕਿਹਾ। ਕਿਉਂ? ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚੀ ਜਿੱਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਰੀਰਕ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸੱਚੀ ਜਿੱਤ ਨੈਤਿਕ ਜਿੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਅਦੇ ਤੋੜੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਧੋਖੇ ਅਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਇਆ ਕਿ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਹੀ ਰਾਹ ਵਿਖਾਵੇ। ਸੱਚ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤਾਕਤ ਹਾਰ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਤਾਕਤ ਤਾਂ ਹੀ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਢੰਗ ਨਾਕਾਮ ਹੋ ਜਾਣ। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਸਿੱਖੀ ਇਨਸਾਫ਼, ਸੱਚ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਹੀਲੇ ਵਜੋਂ ਬਚਾਅ ਨੂੰ ਮਾਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਖੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਲਈ ਹੌਸਲਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਤਾਕਤਵਰ ਗ਼ਲਤ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਸੱਚ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਚੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਝੂਠ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
आनंदपुर साहिब को खाली करने और उसके बाद हुए धोखे के बाद, गुरु गोबिंद सिंह साहिब जी ने बादशाह औरंगज़ेब को एक बहुत ही शक्तिशाली पत्र लिखा। यह पत्र ज़फ़रनामा के नाम से जाना जाता है। ज़फ़रनामा का अर्थ है विजय का पत्र। पहले-पहल यह बात हैरान करने वाली लग सकती है। गुरु साहिब ने बहुत बड़ा नुकसान झेला था। आनंदपुर छोड़ना पड़ा था। कई सिखों ने अपनी जानें दी थीं। उनके साहिबज़ादों ने शहादत स्वीकार की थी। फिर भी गुरु साहिब ने इस पत्र को ज़फ़रनामा कहा। क्यों? क्योंकि सच्ची विजय हमेशा शारीरिक सुख नहीं होती। सच्ची विजय नैतिक विजय होती है। गुरु साहिब ने सच को कायम रखा था। ज़ालिमों ने अपने वादे तोड़े थे। गुरु साहिब धर्म के साथ खड़े रहे थे। ज़फ़रनामे में, गुरु साहिब ने निडर होकर औरंगज़ेब के धोखे और अन्याय को चुनौती दी। उन्होंने उसे याद दिलाया कि शासकों को नैतिकता ही राह दिखाए। सच के बिना ताक़त हार है। गुरु साहिब ने यह भी सिखाया कि ताक़त तभी उचित है जब बाकी सभी उपाय विफल हो जाएँ। यह दर्शाता है कि सिखी हिंसा को पसंद नहीं करती। सिखी न्याय, सच और अंतिम उपाय के रूप में रक्षा को सम्मान देती है। यह साखी बच्चों को सिखाती है कि ताक़त के सामने सच बोलने के लिए साहस चाहिए। यदि कोई शक्तिशाली गलत करे, तो सच को चुप नहीं होना चाहिए। गुरु गोबिंद सिंह साहिब जी सिखाते हैं कि सच्चे व्यक्ति को झूठ से नहीं हराया जा सकता।
Moralਸਿੱਖਿਆशिक्षा
Moral truth is greater than worldly power.
ਨੈਤਿਕ ਸੱਚ ਦੁਨਿਆਵੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ।
नैतिक सच सांसारिक ताक़त से बड़ा है।
Life lessonਜੀਵਨ ਸਬਕजीवन सीख
Speak truth with courage, especially when power is being used unfairly.
ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਸੱਚ ਬੋਲੋ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਤਾਕਤ ਦੀ ਗ਼ਲਤ ਵਰਤੋਂ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।
साहस के साथ सच बोलो, खासकर जब ताक़त का गलत इस्तेमाल हो रहा हो।
Gurbani connectionਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਬੰਧगुरबाणी संबंध
This sakhi connects with truth, dharam, courage, justice, fearlessness, and righteous action as a last resort.
ਇਹ ਸਾਖੀ ਸੱਚ, ਧਰਮ, ਹੌਸਲੇ, ਇਨਸਾਫ਼, ਨਿਡਰਤਾ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਹੀਲੇ ਵਜੋਂ ਧਰਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ।
यह साखी सच, धर्म, साहस, न्याय, निडरता और अंतिम उपाय के रूप में धर्मी कार्य से जुड़ती है।
Reflectਵਿਚਾਰविचार
Would you speak truth if someone powerful was doing wrong?
ਜੇ ਕੋਈ ਤਾਕਤਵਰ ਗ਼ਲਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚ ਬੋਲੋਗੇ?
यदि कोई शक्तिशाली गलत कर रहा हो, तो क्या तुम सच बोलोगे?
Questions & answersਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤਰप्रश्न उत्तर
Who wrote Zafarnama?
ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਕਿਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ?
ज़फ़रनामा किसने लिखा?
Guru Gobind Singh Sahib Ji wrote Zafarnama.
ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ।
ज़फ़रनामा गुरु गोबिंद सिंह साहिब जी ने लिखा।
Who was Zafarnama addressed to?
ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਕਿਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਸੀ?
ज़फ़रनामा किसको संबोधित था?
It was addressed to Emperor Aurangzeb.
ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਸੀ।
यह बादशाह औरंगज़ेब को संबोधित था।
What does Zafarnama mean?
ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ?
ज़फ़रनामा का क्या अर्थ है?
Zafarnama means the letter of victory.
ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜਿੱਤ ਦੀ ਚਿੱਠੀ।
ज़फ़रनामा का अर्थ है विजय का पत्र।
What moral does this sakhi teach?
ਇਹ ਸਾਖੀ ਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ?
यह साखी क्या शिक्षा देती है?
It teaches that moral truth is greater than worldly power.
ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨੈਤਿਕ ਸੱਚ ਦੁਨਿਆਵੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ।
यह सिखाती है कि नैतिक सच सांसारिक ताक़त से बड़ा है।
What Sikh value connects with this sakhi?
ਇਸ ਸਾਖੀ ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ ਸਿੱਖ ਮੁੱਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ?
इस साखी से कौन-सा सिख मूल्य जुड़ता है?
This sakhi connects with truth, dharam, courage, justice, and fearlessness.
ਇਹ ਸਾਖੀ ਸੱਚ, ਧਰਮ, ਹੌਸਲੇ, ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ।
यह साखी सच, धर्म, साहस, न्याय और निडरता से जुड़ती है।
How can children practise this lesson?
ਬੱਚੇ ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਅਪਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ?
बच्चे इस शिक्षा को कैसे अपना सकते हैं?
Children can tell the truth, stand against unfairness, and not stay silent when someone is being hurt.
ਬੱਚੇ ਸੱਚ ਬੋਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ।
बच्चे सच बोल सकते हैं, अन्याय के विरुद्ध खड़े हो सकते हैं, और जब किसी को दुख दिया जा रहा हो तो चुप नहीं रह सकते।