HG-181

Gurdwara Shahid Ganj Bhai Mani Singh, Lahoreਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ, ਲਾਹੌਰGurdwara Shahid Ganj Bhai Mani Singh, Lahore

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ, ਲਾਹੌਰ

Lahore, Punjab, Pakistanਲਾਹੌਰ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨलाहौर, पंजाब, पाकिस्तान

Guru Gobind Singh Jiਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀगुरु गोबिंद सिंह जी

Associated withਸੰਬੰਧਿਤसंबंधित: Bhai Mani Singh Ji; Guru Gobind Singh Ji; Mata Sundari Jiਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ; ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ; ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀभाई मनी सिंह जी; गुरु गोबिंद सिंह जी; माता सुंदरी जी
Periodਸਮਾਂकाल: Early 18th-century Sikh institutional and shaheedi periodਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਕਾਲ18वीं सदी के आरंभ का सिख संस्थागत और शहीदी काल
Site typeਅਸਥਾਨ ਦੀ ਕਿਸਮस्थल प्रकार: Shaheedi / martyrdom memorial gurdwaraਸ਼ਹੀਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾशहीदी स्मारक गुरुद्वारा
Current statusਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀवर्तमान स्थिति: Historical shrine/site; SGPC records post-Partition lock; current access to verifyਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਗਾਹ/ਥਾਂ; SGPC ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੌਜੂਦਾ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਬਾਕੀऐतिहासिक गुरुद्वारा · स्थान; शिरोमणि कमेटी विभाजन के बाद ताला लगना अंकित करती है; वर्तमान पहुँच सत्यापित करनी है
Coordinatesਕੋਆਰਡੀਨੇਟनिर्देशांक: Pending exact public entrance verification

Short Overviewਸੰਖੇਪ ਝਲਕसंक्षिप्त परिचय

Gurdwara Shahid Ganj Bhai Mani Singh commemorates the Lahore martyrdom of Bhai Mani Singh Ji, scholar, custodian of Sikh institutions and one of the major Sikh martyrs of the eighteenth century. The shrine is associated with the Masti Gate / Lahore Fort area. Batch 50 retains HG-181 as the canonical physical record and keeps the old HG-195 reform-history row retired into it.

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ, ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਅਤੇ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਇਹ ਦਰਗਾਹ ਮਸਤੀ ਗੇਟ / ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਬੈਚ 50 HG-181 ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਭੌਤਿਕ ਰਿਕਾਰਡ ਵਜੋਂ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀ HG-195 ਸੁਧਾਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਵਾਲੀ ਕਤਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਕੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

गुरुद्वारा शहीद गंज भाई मनी सिंह विद्वान, सिख संस्थाओं के सेवादार और अठारहवीं सदी के बड़े सिख शहीदों में से एक भाई मनी सिंह जी की लाहौर में हुई शहादत का स्मरण कराता है। यह गुरुद्वारा मस्ती गेट · लाहौर किला क्षेत्र से जुड़ा है। बैच 50 HG-181 को मानक भौतिक अभिलेख रखता है और पुरानी HG-195 सुधार-इतिहास पंक्ति को उसी में निवृत्त रखता है।

Why This Place Is Historicalਇਹ ਥਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਉਂ ਹੈयह स्थान ऐतिहासिक क्यों है

The physical and historical core is strong even though sources disagree on the exact martyrdom year. The Sikh Encyclopedia’s Lahore survey states that a Shahid Ganj commemorating Bhai Mani Singh’s martyrdom stands near the fort and places the event in 1737. SGPC’s dedicated site page independently identifies the Masti Gate location, the old well, pre-Partition committee/SGPC management and the post-Partition closure. This makes the place identity secure while requiring explicit chronology notes.

ਭਾਵੇਂ ਸਰੋਤ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਸਹੀ ਵਰ੍ਹੇ ਬਾਰੇ ਅਸਹਿਮਤ ਹਨ, ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਧੁਰਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਸਰਵੇਖਣ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਘਟਨਾ 1737 ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ। SGPC ਦਾ ਸਮਰਪਿਤ ਪੰਨਾ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਮਸਤੀ ਗੇਟ ਦੀ ਥਾਂ, ਪੁਰਾਣੀ ਖੂਹੀ, ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਕਮੇਟੀ/SGPC ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਬੰਦੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਥਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਮਾਂ-ਕ੍ਰਮ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

स्रोत शहादत के सटीक वर्ष पर असहमत होने पर भी भौतिक और ऐतिहासिक मूल सुदृढ़ है। सिख विश्वकोश का लाहौर सर्वेक्षण बताता है कि भाई मनी सिंह की शहादत का स्मरण कराने वाला एक शहीद गंज किले के निकट है और उस घटना को 1737 में रखता है। शिरोमणि कमेटी का समर्पित पृष्ठ स्वतंत्र रूप से मस्ती गेट स्थान, पुराना खूह, विभाजन-पूर्व कमेटी · शिरोमणि कमेटी प्रबंध और विभाजन के बाद की बंदी की पहचान करता है। इससे स्थान की पहचान सुरक्षित होती है परंतु कालक्रम पर स्पष्ट टिप्पणी आवश्यक रहती है।

Full Historyਪੂਰਾ ਇਤਿਹਾਸपूरा इतिहास

Bhai Mani Singh served Sikh institutions at Amritsar and is remembered for scholarship, scripture-related work and leadership during a period of increasing repression. Tradition records that a proposed Diwali gathering at Amritsar was cancelled when a hostile government plan became apparent; Bhai Mani Singh was then arrested and executed by dismemberment after refusing conversion. The exact year is not stable across later sources: the standard Sikh Encyclopedia repeatedly identifies Bhai Mani Singh as dying in 1737, while SGPC’s dedicated shrine page gives 1724 and another encyclopedia paragraph preserves a 1738 tradition. Pothi therefore uses 1737 as the standard-reference chronology while visibly preserving the disagreement instead of hiding it. The Lahore memorial was later managed by a local committee and SGPC before Partition; SGPC’s current page says it remained locked after Partition.

ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਧਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਦੌਰ ਦੌਰਾਨ ਵਿਦਵਤਾ, ਗ੍ਰੰਥ-ਸਬੰਧੀ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਇਕੱਠ ਉਦੋਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਫਿਰ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕੱਟ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਹੀ ਵਰ੍ਹਾ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਹੈ: ਮਿਆਰੀ ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ 1737 ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ SGPC ਦਾ ਸਮਰਪਿਤ ਦਰਗਾਹ ਪੰਨਾ 1724 ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਪੈਰਾ 1738 ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੋਥੀ 1737 ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ-ਹਵਾਲਾ ਸਮਾਂ-ਕ੍ਰਮ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ SGPC ਵੱਲੋਂ ਸੰਭਾਲੀ ਗਈ; SGPC ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਨਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਤਾਲਾਬੰਦ ਰਹੀ।

भाई मनी सिंह ने अमृतसर में सिख संस्थाओं की सेवा की और उन्हें विद्वत्ता, गुरबाणी से जुड़े कार्य तथा बढ़ते दमन के काल में नेतृत्व के लिए स्मरण किया जाता है। परंपरा अंकित करती है कि अमृतसर में प्रस्तावित दीवाली जोड़ मेला तब रद्द हुआ जब सरकार की विरोधी योजना प्रकट हो गई; इसके बाद भाई मनी सिंह जी को बंदी बनाया गया और धर्म परिवर्तन से इनकार करने पर बंद-बंद काटकर शहीद किया गया। बाद के स्रोतों में यह वर्ष स्थिर नहीं है: मानक सिख विश्वकोश बार-बार भाई मनी सिंह जी की शहादत 1737 में बताता है, जबकि शिरोमणि कमेटी का समर्पित गुरुद्वारा पृष्ठ 1724 देता है और विश्वकोश का ही एक अन्य अनुच्छेद 1738 की परंपरा सुरक्षित रखता है। इसलिए पोथी मानक-संदर्भ कालक्रम के रूप में 1737 प्रयोग करती है और इस असहमति को छिपाने के बजाय स्पष्ट रखती है। लाहौर के इस स्मारक का प्रबंध बाद में विभाजन से पहले एक स्थानीय कमेटी और शिरोमणि कमेटी ने किया; शिरोमणि कमेटी का वर्तमान पृष्ठ कहता है कि विभाजन के बाद यह बंद रहा।

What Happened Hereਇੱਥੇ ਕੀ ਹੋਇਆयहाँ क्या हुआ

The shrine marks the Lahore place associated with Bhai Mani Singh Ji’s execution and the later memorial institution developed there.

ਇਹ ਦਰਗਾਹ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਬੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।

यह गुरुद्वारा भाई मनी सिंह जी की शहादत से जुड़े लाहौर के स्थान और वहाँ बाद में विकसित स्मारक संस्था को अंकित करता है।

Gurus and Historical Figures Connected With This Siteਇਸ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂइस स्थान से जुड़े गुरु साहिबान और ऐतिहासिक हस्तियाँ

• Bhai Mani Singh Ji - scholar, Sikh institutional leader and martyr commemorated here.

• Mata Sundari Ji - connected with Bhai Mani Singh’s later service in Sikh tradition.

• Lahore and Amritsar Sikh sangats that preserved his shaheedi memory.

• ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ · ਵਿਦਵਾਨ, ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਈ ਆਗੂ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਇੱਥੇ ਹੈ।

• ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ · ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ।

• ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਯਾਦ ਸੰਭਾਲੀ।

• भाई मनी सिंह जी, विद्वान, सिख संस्थागत नेता और यहाँ स्मरण किए जाने वाले शहीद।

• माता सुंदरी जी, सिख परंपरा में भाई मनी सिंह जी की बाद की सेवा से जुड़ी हुई।

• लाहौर और अमृतसर की सिख संगतें जिन्होंने उनकी शहीदी स्मृति सुरक्षित रखी।

Historical Structures and Featuresਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਸੀਅਤਾਂऐतिहासिक इमारतें और विशेषताएँ

• Masti Gate / Lahore Fort-area martyrdom memorial.

• Old well remembered in the dedicated shrine account.

• Separate Shahid Ganj identity from HG-179 and HG-180.

• ਮਸਤੀ ਗੇਟ / ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਯਾਦਗਾਰ।

• ਸਮਰਪਿਤ ਦਰਗਾਹ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਪੁਰਾਣੀ ਖੂਹੀ।

• HG-179 ਅਤੇ HG-180 ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਪਛਾਣ।

• मस्ती गेट · लाहौर किला क्षेत्र का शहादत स्मारक।

• समर्पित गुरुद्वारा विवरण में स्मरण किया गया पुराना खूह।

• HG-179 और HG-180 से अलग शहीद गंज पहचान।

Original Site vs Current Buildingਅਸਲੀ ਥਾਂ ਬਨਾਮ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤमूल स्थान बनाम वर्तमान इमारत

The execution-site association is eighteenth century; any standing memorial fabric is later. The current SGPC page describes a locked post-Partition site, but an up-to-date Pakistan-side fabric/access survey is still required before Pothi describes the exact visible condition.

ਫਾਂਸੀ-ਥਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਹੈ; ਕੋਈ ਵੀ ਖੜ੍ਹਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਢਾਂਚਾ ਬਾਅਦ ਦਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ SGPC ਪੰਨਾ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਤਾਲਾਬੰਦ ਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੋਥੀ ਵੱਲੋਂ ਸਹੀ ਦਿੱਖ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ-ਪਾਸੇ ਦੇ ਢਾਂਚੇ/ਪਹੁੰਚ ਸਰਵੇਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

शहादत-स्थल का संबंध अठारहवीं सदी का है; कोई भी खड़ी स्मारक इमारत बाद की है। शिरोमणि कमेटी का वर्तमान पृष्ठ विभाजन के बाद बंद पड़े स्थान का वर्णन करता है, परंतु पोथी द्वारा दिखने वाली सटीक दशा बताने से पहले पाकिस्तान-पक्ष का अद्यतन इमारत · पहुँच सर्वेक्षण आवश्यक है।

Historical Timelineਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾऐतिहासिक समय-रेखा

• Late 17th-early 18th century: Bhai Mani Singh serves Sikh institutions and becomes a major scholar/custodian in Sikh tradition. • 1737 - standard reference: The Sikh Encyclopedia’s Lahore survey and multiple biographical references place his martyrdom in 1737. • 1923: SGPC’s shrine page says a local committee took over management. • 1927-1947: Management is recorded as being with SGPC. • Post-1947: SGPC says the place was locked; current routine access remains to be independently verified.

• 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਅੰਤ ਤੋਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਮੁੱਢ: ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦਵਾਨ/ਸੇਵਾਦਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। • 1737 · ਮਿਆਰੀ ਹਵਾਲਾ: ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦਾ ਲਾਹੌਰ ਸਰਵੇਖਣ ਅਤੇ ਕਈ ਜੀਵਨੀ ਹਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ 1737 ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। • 1923: SGPC ਦਾ ਦਰਗਾਹ ਪੰਨਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਿਆ। • 1927 ਤੋਂ 1947: ਪ੍ਰਬੰਧ SGPC ਕੋਲ ਦਰਜ ਹੈ। • 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ: SGPC ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਥਾਂ ਤਾਲਾਬੰਦ ਰਹੀ; ਮੌਜੂਦਾ ਨਿਯਮਿਤ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਬਾਕੀ ਹੈ।

• 17वीं सदी के अंत से 18वीं सदी के आरंभ तक: भाई मनी सिंह जी सिख संस्थाओं की सेवा करते हैं और सिख परंपरा में एक बड़े विद्वान · सेवादार बनते हैं। • 1737, मानक संदर्भ: सिख विश्वकोश का लाहौर सर्वेक्षण और अनेक जीवनी संदर्भ उनकी शहादत 1737 में रखते हैं। • 1923: शिरोमणि कमेटी का गुरुद्वारा पृष्ठ कहता है कि एक स्थानीय कमेटी ने प्रबंध संभाला। • 1927-1947: प्रबंध शिरोमणि कमेटी के पास अंकित है। • 1947 के बाद: शिरोमणि कमेटी कहती है कि यह स्थान बंद रहा; वर्तमान नियमित पहुँच का स्वतंत्र सत्यापन शेष है।

Related Sakhis / Pothi Cross-Linksਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਖੀਆਂ / ਪੋਥੀ ਕੜੀਆਂसंबंधित साखियाँ / पोथी कड़ियाँ

• HG-195 - retired duplicate/history alias; resolves to HG-181.

• HG-179 and HG-180 - separate Shahid Ganj shrines elsewhere in Lahore.

• Guru Gobind Singh Ji and Mata Sundari Ji history - biographical cross-links only; do not create extra physical records from Bhai Mani Singh’s service roles.

• HG-195 · ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਦੁਹਰਾ/ਇਤਿਹਾਸ ਉਪਨਾਮ; HG-181 ਵਿੱਚ ਹੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

• HG-179 ਅਤੇ HG-180 · ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਥਾਈਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਦਰਗਾਹਾਂ।

• ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ · ਸਿਰਫ਼ ਜੀਵਨੀ ਸਾਂਝਾਂ; ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵਾਧੂ ਭੌਤਿਕ ਰਿਕਾਰਡ ਨਾ ਬਣਾਓ।

• HG-195, निवृत्त दोहरा · इतिहास पर्याय; HG-181 पर जाता है।

• HG-179 और HG-180, लाहौर में अन्यत्र स्थित अलग शहीद गंज गुरुद्वारे।

• गुरु गोबिंद सिंह जी और माता सुंदरी जी का इतिहास, केवल जीवनी संबंध; भाई मनी सिंह जी की सेवा भूमिकाओं से अतिरिक्त भौतिक अभिलेख न बनाएँ।

What Visitors Can See Todayਅੱਜ ਦਰਸ਼ਕ ਕੀ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨआज दर्शक क्या देख सकते हैं

Pothi should classify the site as a surviving/identified historical martyrdom shrine with current access unresolved. The SGPC page says it remained locked after Partition, and it is not on ETPB’s current functional list. Current Pakistan-side permission and exact entrance condition should be checked before publishing visitor directions.

ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਚੀ/ਪਛਾਣੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਰਗਾਹ ਵਜੋਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਪਹੁੰਚ ਅਣਸੁਲਝੀ ਹੈ। SGPC ਪੰਨਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਾਲਾਬੰਦ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਇਹ ETPB ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਨ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ-ਪਾਸੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਸਹੀ ਦਾਖਲਾ ਹਾਲਤ ਦੀ ਜਾਂਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

पोथी को इस स्थान को एक बचा हुआ · पहचाना गया ऐतिहासिक शहीदी गुरुद्वारा वर्गीकृत करना चाहिए जिसकी वर्तमान पहुँच अनिश्चित है। शिरोमणि कमेटी का पृष्ठ कहता है कि विभाजन के बाद यह बंद रहा, और यह ईटीपीबी की वर्तमान चालू सूची में नहीं है। दर्शक दिशा-निर्देश प्रकाशित करने से पहले पाकिस्तान-पक्ष की वर्तमान अनुमति और प्रवेश की दशा जाँचनी चाहिए।

Source Notes and Historical Disagreementsਸਰੋਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਤਭੇਦस्रोत टिप्पणियाँ और ऐतिहासिक मतभेद

• EXISTING PERMANENT RECORD HG-181 - retain ID and mark Full Entry Completed.

• HG-195 remains retired into HG-181; no second Bhai Mani Singh Lahore record.

• DATE DISAGREEMENT: standard Sikh Encyclopedia chronology supports 1737, while SGPC’s dedicated page gives 1724 and other later narrative material contains 1738. Pothi records the disagreement explicitly.

• CURRENT-STATUS CONTROL: do not call the shrine functional without a current Pakistan-side source; SGPC’s page describes it as locked after Partition.

• COORDINATES: Pending exact public entrance verification.

• ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਾਈ ਰਿਕਾਰਡ HG-181 · ID ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਐਂਟਰੀ ਮੁਕੰਮਲ ਵਜੋਂ ਨਿਸ਼ਾਨਬੱਧ ਕਰੋ।

• HG-195 HG-181 ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ।

• ਤਾਰੀਖ ਦੀ ਅਸਹਿਮਤੀ: ਮਿਆਰੀ ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਸਮਾਂ-ਕ੍ਰਮ 1737 ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ SGPC ਦਾ ਸਮਰਪਿਤ ਪੰਨਾ 1724 ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਾਅਦ ਦੀ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ 1738 ਹੈ। ਪੋਥੀ ਅਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ।

• ਮੌਜੂਦਾ-ਸਥਿਤੀ ਨਿਯੰਤਰਣ: ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ-ਪਾਸੇ ਦੇ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਨਾ ਕਹੋ; SGPC ਦਾ ਪੰਨਾ ਇਸਨੂੰ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਾਲਾਬੰਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

• ਧੁਰੇ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟ): ਸਹੀ ਜਨਤਕ ਦਾਖਲੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਬਾਕੀ।

• मौजूदा स्थायी अभिलेख HG-181, आईडी रखें और पूर्ण प्रविष्टि अंकित करें।

• HG-195 HG-181 में निवृत्त रहता है; लाहौर के भाई मनी सिंह जी का दूसरा अभिलेख नहीं।

• तिथि असहमति: मानक सिख विश्वकोश कालक्रम 1737 का समर्थन करता है, जबकि शिरोमणि कमेटी का समर्पित पृष्ठ 1724 देता है और बाद की अन्य वर्णन सामग्री में 1738 है। पोथी इस असहमति को स्पष्ट रूप से अंकित करती है।

• वर्तमान-स्थिति नियंत्रण: पाकिस्तान-पक्ष के वर्तमान स्रोत के बिना इस गुरुद्वारे को चालू न कहें; शिरोमणि कमेटी का पृष्ठ उसे विभाजन के बाद बंद बताता है।

• निर्देशांक: सटीक सार्वजनिक प्रवेश सत्यापन शेष है।

Referencesਹਵਾਲੇसंदर्भ

1. The Sikh Encyclopedia - Bhai Mani Singh - https://www.thesikhencyclopedia.com/mani-singh-bhai/
2. The Sikh Encyclopedia - Lahore - https://www.thesikhencyclopedia.com/lahore/
3. SGPC official - Shahid Ganj Bhai Mani Singh Lahore - https://sgpc.net/shahid-ganj-bhai-mani-singh-lahore/
4. Pothi Historical Gurdwaras Master Index v2 - HG-181 / retired HG-195 control.