HG-683
Gurdwara Sri Guru Tegh Bahadur Sahib / Sri Guru Singh Sabha, Mathuraਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ / ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਮਥੁਰਾGurdwara Sri Guru Tegh Bahadur Sahib / Sri Guru Singh Sabha, Mathura
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ / ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਮਥੁਰਾ
Mathura, Uttar Pradesh, Indiaਮਥੁਰਾ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤमथुरा, उत्तर प्रदेश, भारत
- Associated withਸੰਬੰਧਿਤसंबंधित
- Guru Tegh Bahadur Sahib Ji; Mathura Sikh residents; Udasi custodians in earlier shrine history; Sikh troops of the Mathura garrison; local Sri Guru Singh Sabhaਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ; ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਾਸੀ; ਪੁਰਾਣੇ ਅਸਥਾਨ-ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸੀ ਸੰਭਾਲਕਾਰ; ਮਥੁਰਾ ਛਾਉਣੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕ; ਸਥਾਨਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾगुरु तेग बहादुर साहिब जी; मथुरा के सिख निवासी; पहले के स्थान-इतिहास में उदासी संरक्षक; मथुरा छावनी के सिख सैनिक; स्थानीय श्री गुरु सिंह सभा
- Periodਸਮਾਂकाल
- Guru Tegh Bahadur eastward journey, 1665; old platform/hut memorial; Sikh acquisition in early 1940s; later double-storey developmentਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ, 1665; ਪੁਰਾਣੀ ਥੜ੍ਹੀ/ਝੌਂਪੜੀ ਯਾਦਗਾਰ; 1940ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਵਿਕਾਸगुरु तेग बहादुर की पूर्व दिशा की यात्रा, 1665; पुराना चबूतरा/झोंपड़ी स्मारक; 1940 के दशक की शुरुआत में सिख अधिग्रहण; बाद में दो-मंज़िला विकास
- Site typeਅਸਥਾਨ ਦੀ ਕਿਸਮस्थल प्रकार
- Guru halt / Karis Tilla memorial / principal historical city gurdwaraਗੁਰੂ ਪੜਾਓ / ਕਾਰਿਸ ਟਿੱਲਾ ਯਾਦਗਾਰ / ਮੁੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾगुरु पड़ाव / करिस टिल्ला स्मारक / शहर का प्रमुख ऐतिहासिक गुरुद्वारा
- Current statusਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀवर्तमान स्थिति
- Surviving principal historical gurdwara of Mathura in current Sikh heritage material. Direct 2026 committee, school operation, museum status, hours and accommodation details require local confirmation.ਮੌਜੂਦਾ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਮਥੁਰਾ ਦਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਮੁੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ। 2026 ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਕਮੇਟੀ, ਸਕੂਲ-ਕਾਰਵਾਈ, ਅਜਾਇਬਘਰ ਦੀ ਹਾਲਤ, ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਸਥਾਨਕ ਤਸਦੀਕ ਮੰਗਦੇ ਹਨ।मौजूदा सिख विरासत सामग्री में मथुरा का बचा हुआ प्रमुख ऐतिहासिक गुरुद्वारा। 2026 की कमेटी, स्कूल का संचालन, संग्रहालय की स्थिति, समय और ठहरने का ब्योरा सीधे स्थानीय पुष्टि माँगता है।
- Coordinatesਕੋਆਰਡੀਨੇਟनिर्देशांक
- Pending exact public entrance verification. The street/locality description is strong, but Pothi should verify the gate itself before navigation.
Short Overviewਸੰਖੇਪ ਝਲਕसंक्षिप्त परिचय
The Guru Tegh Bahadur Sri Guru Singh Sabha gurdwara is the principal Mathura shrine associated with the Ninth Guru’s eastward journey. The older site was called Karis Tilla and retained a modest platform/hut before Sikh residents developed the present institutional complex.
ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਮਥੁਰਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਕਾਰਿਸ ਟਿੱਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਸਥਾਗਤ ਅਹਾਤਾ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਥੜ੍ਹੀ/ਝੌਂਪੜੀ ਸੀ।
गुरु तेग बहादुर श्री गुरु सिंह सभा गुरुद्वारा मथुरा का वह प्रमुख स्थान है जो नवम गुरु की पूर्व दिशा की यात्रा से जुड़ा है। पुराना स्थल करिस टिल्ला (Karis Tilla) कहलाता था और सिख निवासियों द्वारा वर्तमान संस्थागत परिसर बनाए जाने से पहले वहाँ एक साधारण चबूतरा/झोंपड़ी बनी रही।
Why This Place Is Historicalਇਹ ਥਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਉਂ ਹੈयह स्थान ऐतिहासिक क्यों है
The site has unusually clear physical and institutional continuity: a named old mound, a memorial platform/hut, a transfer from Udasi maintenance to Sikh residents, later building development and a registered Singh Sabha identity. It therefore passes the permanent-ID gate independently of the two other Mathura shrines.
ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਨਾਮਜ਼ਦ ਪੁਰਾਣਾ ਟਿੱਲਾ, ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਥੜ੍ਹੀ/ਝੌਂਪੜੀ, ਉਦਾਸੀ ਸੰਭਾਲ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲ ਤਬਾਦਲਾ, ਬਾਅਦ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਜਿਸਟਰਡ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਪਛਾਣ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦੋ ਅਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਈ-ਪਛਾਣ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
इस स्थल की भौतिक और संस्थागत निरंतरता असामान्य रूप से स्पष्ट है: एक नामित पुराना टीला, एक स्मारक चबूतरा/झोंपड़ी, उदासी रखरखाव से सिख निवासियों को हस्तांतरण, बाद का भवन विकास और एक पंजीकृत सिंह सभा पहचान। इसलिए यह मथुरा के अन्य दो स्थानों से स्वतंत्र रूप से स्थायी-पहचान की कसौटी पर खरा उतरता है।
Full Historyਪੂਰਾ ਇਤਿਹਾਸपूरा इतिहास
The Sikh Encyclopedia identifies this as Mathura’s main gurdwara and states that the site was known in older accounts as Karis Tilla, the Mound of Karis. Guru Tegh Bahadur Sahib Ji, travelling from Delhi toward the eastern provinces in 1665, is recorded as staying here, with the standard source giving a three-day duration. A small platform in a modest hut commemorated the visit and was maintained by Udasi sadhus until the early 1940s, when Sikh residents of Mathura acquired the site. A new double-storey building followed, supported in money and labour by Sikh troops of the Mathura garrison. Later additions created a compact multi-room complex around a courtyard. The source also records an educational institution and a Sikh-history picture museum on the premises in its reference period. These source-era features must be rechecked before being described as unchanged in 2026.
ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਸ ਨੂੰ ਮਥੁਰਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਕਾਰਿਸ ਟਿੱਲਾ, ਭਾਵ ਕਾਰਿਸ ਦਾ ਟਿੱਲਾ, ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, 1665 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਸੂਬਿਆਂ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਇੱਥੇ ਠਹਿਰੇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਆਰੀ ਸਰੋਤ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਝੌਂਪੜੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਥੜ੍ਹੀ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ 1940ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਉਦਾਸੀ ਸਾਧੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਭਾਲੀ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦੋ-ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਇਮਾਰਤ ਬਣੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਥੁਰਾ ਛਾਉਣੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਾਧਿਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਹੜੇ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਬਹੁ-ਕਮਰਾ ਅਹਾਤਾ ਬਣਾਇਆ। ਸਰੋਤ ਆਪਣੇ ਹਵਾਲੇ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ-ਇਤਿਹਾਸ ਤਸਵੀਰ ਅਜਾਇਬਘਰ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਰੋਤ-ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ 2026 ਵਿੱਚ ਅਬਦਲ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁੜ-ਜਾਂਚਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
सिख विश्वकोश इसे मथुरा का मुख्य गुरुद्वारा बताता है और कहता है कि पुराने विवरणों में यह स्थल करिस टिल्ला (Karis Tilla), यानी करिस का टीला, कहलाता था। गुरु तेग बहादुर साहिब जी, 1665 में दिल्ली से पूर्वी प्रांतों की ओर जाते हुए, यहाँ ठहरे हुए दर्ज हैं, और मानक स्रोत तीन दिन की अवधि बताता है। एक साधारण झोंपड़ी में बना छोटा चबूतरा इस यात्रा की स्मृति रखता था और 1940 के दशक की शुरुआत तक उदासी साधुओं द्वारा संभाला जाता रहा, जब मथुरा के सिख निवासियों ने यह स्थल अधिग्रहीत किया। इसके बाद एक नया दो-मंज़िला भवन बना, जिसमें मथुरा छावनी के सिख सैनिकों ने धन और श्रम से सहयोग दिया। बाद के निर्माणों ने एक आँगन के चारों ओर एक छोटा बहु-कक्षीय परिसर बना दिया। स्रोत अपने संदर्भ-काल में परिसर में एक शिक्षण संस्था और एक सिख-इतिहास चित्र संग्रहालय भी दर्ज करता है। इन स्रोत-कालीन विशेषताओं को 2026 में अपरिवर्तित बताने से पहले फिर से जाँचना ज़रूरी है।
What Happened Hereਇੱਥੇ ਕੀ ਹੋਇਆयहाँ क्या हुआ
Guru Tegh Bahadur Sahib Ji halted at the Mathura site remembered as Karis Tilla during the eastward journey. A memorial platform and later gurdwara preserved the visit.
ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਕਾਰਿਸ ਟਿੱਲਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਮਥੁਰਾ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਠਹਿਰੇ। ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਥੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੇ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ।
गुरु तेग बहादुर साहिब जी पूर्व दिशा की यात्रा के दौरान मथुरा के उस स्थल पर ठहरे जिसे करिस टिल्ला (Karis Tilla) के रूप में याद किया जाता है। एक स्मारक चबूतरे और बाद के गुरुद्वारे ने इस यात्रा की स्मृति सुरक्षित रखी।
Gurus and Historical Figures Connected With This Siteਇਸ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂइस स्थान से जुड़े गुरु साहिबान और ऐतिहासिक हस्तियाँ
Guru Tegh Bahadur Sahib Ji; Udasi custodians; Mathura Sikh residents; Sikh troops of the Mathura garrison; Sri Guru Singh Sabha Mathura.
ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ; ਉਦਾਸੀ ਸੰਭਾਲਕਾਰ; ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਾਸੀ; ਮਥੁਰਾ ਛਾਉਣੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕ; ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਮਥੁਰਾ।
गुरु तेग बहादुर साहिब जी; उदासी संरक्षक; मथुरा के सिख निवासी; मथुरा छावनी के सिख सैनिक; श्री गुरु सिंह सभा मथुरा।
Historical Structures and Featuresਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਸੀਅਤਾਂऐतिहासिक इमारतें और विशेषताएँ
• Karis Tilla / mound identity in older accounts.
• Earlier modest hut and memorial platform.
• Later double-storey gurdwara complex around a paved courtyard.
• Education and museum layers described in the standard reference period.
• ਪੁਰਾਣੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਿਸ ਟਿੱਲਾ / ਟਿੱਲੇ ਦੀ ਪਛਾਣ।
• ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸਾਧਾਰਨ ਝੌਂਪੜੀ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਥੜ੍ਹੀ।
• ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੱਕੇ ਵਿਹੜੇ ਦੁਆਲੇ ਦੋ-ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਹਾਤਾ।
• ਮਿਆਰੀ ਹਵਾਲੇ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਅਜਾਇਬਘਰ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ।
• पुराने विवरणों में करिस टिल्ला (Karis Tilla) / टीले की पहचान।
• पहले की साधारण झोंपड़ी और स्मारक चबूतरा।
• बाद का दो-मंज़िला गुरुद्वारा परिसर, पक्के आँगन के चारों ओर।
• मानक संदर्भ-काल में वर्णित शिक्षा और संग्रहालय की परतें।
Original Site vs Current Buildingਅਸਲੀ ਥਾਂ ਬਨਾਮ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤमूल स्थान बनाम वर्तमान इमारत
The Guru-period sacred layer is the halt-site remembered at Karis Tilla. The current substantial complex is twentieth-century and later fabric. The old platform/hut itself was already a memorial layer, not established seventeenth-century architecture.
ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਤ ਕਾਰਿਸ ਟਿੱਲਾ ਵਿਖੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਪੜਾਓ-ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਵੱਡਾ ਅਹਾਤਾ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀ ਥੜ੍ਹੀ/ਝੌਂਪੜੀ ਖ਼ੁਦ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪਰਤ ਸੀ, ਸਤਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸਥਾਪਤ ਬਣਤਰ ਨਹੀਂ।
गुरु-कालीन पवित्र परत वह पड़ाव-स्थल है जिसे करिस टिल्ला (Karis Tilla) पर याद किया जाता है। वर्तमान बड़ा परिसर बीसवीं सदी और उसके बाद की बनावट है। पुराना चबूतरा/झोंपड़ी स्वयं पहले से एक स्मारक परत थी, स्थापित सत्रहवीं सदी की वास्तुकला नहीं।
Historical Timelineਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾऐतिहासिक समय-रेखा
• 1665: Guru Tegh Bahadur Sahib Ji is recorded in the standard source as halting at Karis Tilla during the eastward journey. • Later period: A small platform in a modest hut serves as the memorial shrine under Udasi care. • Early 1940s: Mathura Sikh residents acquire the site. • Mid-20th century onward: A double-storey gurdwara and additional rooms are constructed; Sikh garrison personnel contribute to development. • Reference period: Educational and museum functions are recorded on the premises. • 2026 Pothi status: Historical identity high; current committee, school/museum operation and exact gate Pending verification.
• 1665: ਮਿਆਰੀ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਕਾਰਿਸ ਟਿੱਲਾ ਵਿਖੇ ਪੜਾਓ ਕਰਦੇ ਹਨ। • ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ: ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਝੌਂਪੜੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਥੜ੍ਹੀ ਉਦਾਸੀ ਸੰਭਾਲ ਹੇਠ ਯਾਦਗਾਰੀ ਅਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। • 1940ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ: ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਾਸੀ ਅਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। • ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ: ਇੱਕ ਦੋ-ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਮਰੇ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਸਿੱਖ ਛਾਉਣੀ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। • ਹਵਾਲੇ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ: ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਅਜਾਇਬਘਰ ਦੇ ਕਾਰਜ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। • 2026 ਪੋਥੀ ਹਾਲਤ: ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਛਾਣ ਉੱਚ; ਮੌਜੂਦਾ ਕਮੇਟੀ, ਸਕੂਲ/ਅਜਾਇਬਘਰ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਸਹੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਬਕਾਇਆ।
• 1665: मानक स्रोत में गुरु तेग बहादुर साहिब जी पूर्व दिशा की यात्रा के दौरान करिस टिल्ला (Karis Tilla) पर ठहरे हुए दर्ज हैं। • बाद का काल: एक साधारण झोंपड़ी में छोटा चबूतरा उदासी देखरेख में स्मारक स्थान का काम करता है। • 1940 के दशक की शुरुआत: मथुरा के सिख निवासी यह स्थल अधिग्रहीत करते हैं। • बीसवीं सदी के मध्य से आगे: एक दो-मंज़िला गुरुद्वारा और अतिरिक्त कमरे बनते हैं; सिख छावनी के जवान विकास में सहयोग देते हैं। • संदर्भ-काल: परिसर में शैक्षिक और संग्रहालय कार्य दर्ज होते हैं। • 2026 पोथी स्थिति: ऐतिहासिक पहचान उच्च; वर्तमान कमेटी, स्कूल/संग्रहालय संचालन और सटीक द्वार सत्यापन के लिए लंबित।
Related Sakhis / Pothi Cross-Linksਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਖੀਆਂ / ਪੋਥੀ ਕੜੀਆਂसंबंधित साखियाँ / पोथी कड़ियाँ
• HG-681 Gau Ghat Sahib, Mathura - separate riverfront shrine.
• HG-682 Guru Nanak Bagichi Sahib, Mathura - separate First-Guru garden/piau memorial.
• HG-684 Mai Than, Agra - next major Ninth-Guru city shrine in the corridor.
• HG-664 Purabi Tola / Ban Sangat, Etawah and HG-354 Pakki Sangat, Prayagraj - wider eastward-route network.
• HG-681 ਗਊ ਘਾਟ ਸਾਹਿਬ, ਮਥੁਰਾ · ਵੱਖਰਾ ਦਰਿਆ-ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਲਾ ਅਸਥਾਨ।
• HG-682 ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਬਗ਼ੀਚੀ ਸਾਹਿਬ, ਮਥੁਰਾ · ਵੱਖਰਾ ਪਹਿਲੇ-ਗੁਰੂ ਬਾਗ਼/ਪਿਆਊ ਯਾਦਗਾਰ।
• HG-684 ਮਾਈ ਥਾਨ, ਆਗਰਾ · ਗਲਿਆਰੇ ਵਿੱਚ ਅਗਲਾ ਮੁੱਖ ਨੌਵੇਂ-ਗੁਰੂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਸਥਾਨ।
• HG-664 ਪੁਰਬੀ ਟੋਲਾ / ਬਨ ਸੰਗਤ, ਇਟਾਵਾ ਅਤੇ HG-354 ਪੱਕੀ ਸੰਗਤ, ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ · ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ-ਮਾਰਗ ਦਾ ਜਾਲ।
• HG-681 गऊ घाट साहिब, मथुरा · अलग नदी-तट स्थान।
• HG-682 गुरु नानक बगीची साहिब, मथुरा · अलग प्रथम-गुरु बाग/पिआउ स्मारक।
• HG-684 माई थान, आगरा · इस गलियारे में अगला बड़ा नवम-गुरु शहरी स्थान।
• HG-664 पूरबी टोला / बन संगत, इटावा और HG-354 पक्की संगत, प्रयागराज · व्यापक पूर्वी मार्ग का जाल।
Verified Relics / Manuscripts / Weaponsਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ / ਖਰੜੇ / ਸ਼ਸਤਰप्रमाणित निशानियाँ / पांडुलिपियाँ / शस्त्र
No portable Guru-period relic, weapon or manuscript is independently authenticated by the standard Mathura entry. The older platform/hut is a site memorial and should not be labelled original Guru-period fabric.
ਮਿਆਰੀ ਮਥੁਰਾ ਇੰਦਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਚੁੱਕਣਯੋਗ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਦੀ ਵਸਤੂ, ਹਥਿਆਰ ਜਾਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀ ਥੜ੍ਹੀ/ਝੌਂਪੜੀ ਇੱਕ ਅਸਥਾਨ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੂਲ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
मानक मथुरा प्रविष्टि द्वारा कोई भी वहनीय गुरु-कालीन अवशेष, शस्त्र या पांडुलिपि स्वतंत्र रूप से प्रमाणित नहीं है। पुराना चबूतरा/झोंपड़ी एक स्थल-स्मारक है और इसे मूल गुरु-कालीन बनावट नहीं कहा जाना चाहिए।
Access / Managementਪਹੁੰਚ / ਪ੍ਰਬੰਧपहुँच / प्रबंध
The locality opposite the General Post Office is specific enough for research, but Pothi should verify the public gate, current parking, lodging and committee contact. Historic school/museum details require fresh confirmation.
ਜਨਰਲ ਪੋਸਟ ਆਫ਼ਿਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਾ ਇਲਾਕਾ ਖੋਜ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਖ਼ਾਸ ਹੈ, ਪਰ ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਰਕਿੰਗ, ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਕਮੇਟੀ ਸੰਪਰਕ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਕੂਲ/ਅਜਾਇਬਘਰ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਨਵੀਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ।
जनरल पोस्ट ऑफिस के सामने का इलाका शोध के लिए पर्याप्त विशिष्ट है, पर पोथी को सार्वजनिक द्वार, वर्तमान पार्किंग, ठहरने की व्यवस्था और कमेटी संपर्क सत्यापित करने चाहिए। पुराने स्कूल/संग्रहालय के विवरण ताज़ा पुष्टि माँगते हैं।
What Visitors Can See Todayਅੱਜ ਦਰਸ਼ਕ ਕੀ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨआज दर्शक क्या देख सकते हैं
Visitors should encounter the principal Mathura Sikh gurdwara associated with Guru Tegh Bahadur Sahib Ji. Pothi can present the Karis Tilla and old-hut history while clearly dating the visible complex as later development.
ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੋਥੀ ਕਾਰਿਸ ਟਿੱਲਾ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀ-ਝੌਂਪੜੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਹਾਤੇ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਬਾਅਦ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਦੱਸਦਿਆਂ।
दर्शनार्थियों को गुरु तेग बहादुर साहिब जी से जुड़ा मथुरा का प्रमुख सिख गुरुद्वारा मिलना चाहिए। पोथी करिस टिल्ला (Karis Tilla) और पुरानी झोंपड़ी का इतिहास प्रस्तुत कर सकती है, पर दिखने वाले परिसर को स्पष्ट रूप से बाद का विकास बताते हुए।
Source Notes and Historical Disagreementsਸਰੋਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਤਭੇਦस्रोत टिप्पणियाँ और ऐतिहासिक मतभेद
• THREE-SITE MATHURA CONTROL: one city, three distinct historical shrines; never collapse them into one Mathura record.
• DURATION CONTROL: the standard source gives three days; preserve that as source-specific rather than universally settled chronology.
• BUILDING CONTROL: twentieth-century complex is not Guru-period fabric.
• CURRENT-INSTITUTION CONTROL: school, museum and committee descriptions are source-era until directly reverified.
• ਤਿੰਨ-ਅਸਥਾਨ ਮਥੁਰਾ ਕੰਟਰੋਲ: ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ, ਤਿੰਨ ਵੱਖਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ; ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਇੱਕ ਮਥੁਰਾ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਲਾਓ।
• ਮਿਆਦ ਕੰਟਰੋਲ: ਮਿਆਰੀ ਸਰੋਤ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਲੜੀ ਦੀ ਥਾਂ ਸਰੋਤ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੱਖੋ।
• ਇਮਾਰਤ ਕੰਟਰੋਲ: ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਅਹਾਤਾ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਹੀਂ।
• ਮੌਜੂਦਾ-ਸੰਸਥਾ ਕੰਟਰੋਲ: ਸਕੂਲ, ਅਜਾਇਬਘਰ ਅਤੇ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਸਿੱਧੀ ਮੁੜ-ਤਸਦੀਕ ਤੱਕ ਸਰੋਤ-ਕਾਲ ਦੇ ਹਨ।
• तीन-स्थल मथुरा नियंत्रण: एक शहर, तीन अलग ऐतिहासिक स्थान; इन्हें कभी एक मथुरा रिकॉर्ड में न समेटें।
• अवधि नियंत्रण: मानक स्रोत तीन दिन बताता है; इसे सर्वमान्य कालक्रम के बजाय स्रोत-विशिष्ट के रूप में सुरक्षित रखें।
• भवन नियंत्रण: बीसवीं सदी का परिसर गुरु-कालीन बनावट नहीं है।
• वर्तमान-संस्था नियंत्रण: स्कूल, संग्रहालय और कमेटी के विवरण सीधे पुनःसत्यापन तक स्रोत-कालीन हैं।
Referencesਹਵਾਲੇसंदर्भ
- 1. The Sikh Encyclopedia - Mathura - https://www.thesikhencyclopedia.com/mathura/
- 2. Discover Sikhism - Gurdwara Sri Guru Tegh Bahadur Sahib Mathura - https://discoversikhism.com/sikh_gurdwaras/gurdwara_sri_guru_tegh_bahadur_sahib_mathura.html
- 3. MyAdhyatm - Gurudwara Guru Tegh Bahadur Mathura (page updated 2026; supplementary current-description check) - https://myadhyatm.com/gurudwara-guru-tegh-bahadur-mathura/