HG-745

Guru Nanak’s Well (Sikher Mandir), Rayer Bazar, Dhakaਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਖੂਹ (ਸਿੱਖੇਰ ਮੰਦਰ), ਰਾਏਰ ਬਜ਼ਾਰ, ਢਾਕਾGuru Nanak’s Well (Sikher Mandir), Rayer Bazar, Dhaka

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਖੂਹ (ਸਿੱਖੇਰ ਮੰਦਰ), ਰਾਏਰ ਬਜ਼ਾਰ, ਢਾਕਾ

Dhaka, Dhaka Division, Bangladeshਢਾਕਾ, ਢਾਕਾ ਮੰਡਲ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ढाका, ढाका मंडल, बांग्लादेश

Guru Nanak Dev Jiਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀगुरु नानक देव जी1st Udasi

Associated withਸੰਬੰਧਿਤसंबंधित: Guru Nanak Dev Ji in eastern travel tradition; pre-Partition Dhaka Sikh sangat; later government acquisition/urban redevelopment; 1972 Sikh survey delegationਪੂਰਬੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ; ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਢਾਕਾ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਕਬਜ਼ਾ · ਸ਼ਹਿਰੀ ਮੁੜ-ਵਿਕਾਸ; 1972 ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਰਵੇਖਣ ਵਫ਼ਦपूर्वी यात्रा परंपरा में गुरु नानक देव जी; विभाजन-पूर्व ढाका सिख संगत; बाद में सरकारी अधिग्रहण/शहरी पुनर्विकास; 1972 का सिख सर्वेक्षण प्रतिनिधिमंडल
Periodਸਮਾਂकाल: Guru Nanak visit tradition; historical well and two-room gurdwara; government acquisition/demolition or obliteration around 1960-61; post-1971 lost-site documentationਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦੀ ਰਵਾਇਤ; ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੂਹ ਅਤੇ ਦੋ-ਕਮਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ; 1960-61 ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਰਕਾਰੀ ਕਬਜ਼ਾ · ਢਾਹ · ਮਿਟਾਓ; 1971 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਆਚੇ-ਸਥਾਨ ਦੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਬੰਦੀगुरु नानक यात्रा परंपरा; ऐतिहासिक खूह और दो कमरों का गुरुद्वारा; लगभग 1960-61 में सरकारी अधिग्रहण/विध्वंस या मिटाव; 1971 के बाद लुप्त-स्थल प्रलेखन
Site typeਅਸਥਾਨ ਦੀ ਕਿਸਮस्थल प्रकार: Lost Guru Nanak historical gurdwara / sacred well / displaced urban heritage siteਗੁਆਚਿਆ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ · ਪਵਿੱਤਰ ਖੂਹ · ਉਜੜਿਆ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਥਾਨलुप्त गुरु नानक ऐतिहासिक गुरुद्वारा · पवित्र खूह · विस्थापित शहरी विरासत स्थल
Current statusਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀवर्तमान स्थिति: Lost / no functioning gurdwara at the original site. The area was taken over and redeveloped; exact former parcel is not presently suitable for public navigation.ਗੁਆਚਿਆ · ਮੂਲ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਕੋਈ ਚਾਲੂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ। ਇਲਾਕੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਮੁੜ-ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਮੂਲ ਪਲਾਟ ਇਸ ਵੇਲੇ ਜਨਤਕ ਨੈਵੀਗੇਸ਼ਨ ਲਈ ਢੁੱਕਵਾਂ ਨਹੀਂ।लुप्त · मूल स्थल पर कोई कार्यशील गुरुद्वारा नहीं। इलाका अधिगृहीत कर पुनर्विकसित कर दिया गया; पूर्व भूखंड का सटीक स्थान अभी सार्वजनिक मार्ग-निर्देशन के योग्य नहीं है।
Coordinatesਕੋਆਰਡੀਨੇਟनिर्देशांक: Pending archival reconstruction. This is a lost historical site; no modern house or nearby current gurdwara should be used as a proxy navigation pin.

Short Overviewਸੰਖੇਪ ਝਲਕसंक्षिप्त परिचय

Guru Nanak’s Well, also called Sikher Mandir, was an old Dhaka Sikh shrine at Rayer Bazar. It is now a lost urban heritage site: the area was taken over and levelled around 1960-61 during the development of Dhanmondi, and no functioning gurdwara survives at the original parcel.

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਖੂਹ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖੇਰ ਮੰਦਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਯੇਰ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਖੇ ਢਾਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ ਸੀ। ਇਹ ਹੁਣ ਇੱਕ ਗੁਆਚਿਆ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਥਾਨ ਹੈ: ਧਨਮੰਡੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੌਰਾਨ 1960-61 ਦੇ ਲਗਭਗ ਇਲਾਕੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੱਧਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਮੂਲ ਪਲਾਟ 'ਤੇ ਕੋਈ ਚਾਲੂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ।

गुरु नानक का खूह, जिसे सिखेर मंदिर भी कहा जाता था, रायेर बाज़ार में ढाका का एक पुराना सिख स्थान था। अब यह एक लुप्त शहरी विरासत स्थल है: धनमंडी के विकास के दौरान लगभग 1960-61 में इलाका अधिगृहीत कर समतल कर दिया गया, और मूल भूखंड पर कोई कार्यशील गुरुद्वारा नहीं बचा।

Why This Place Is Historicalਇਹ ਥਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਉਂ ਹੈयह स्थान ऐतिहासिक क्यों है

Pothi’s historical database should preserve destroyed gurdwaras when their identity and location history are traceable. This record prevents a major Dhaka Guru Nanak shrine from disappearing simply because urban redevelopment erased its building.

ਪੋਥੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਡੇਟਾਬੇਸ ਨੂੰ ਢਾਹੇ ਗਏ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਥਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਰਿਕਾਰਡ ਢਾਕਾ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮੁੜ-ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੀ।

पोथी के ऐतिहासिक डेटाबेस को उन नष्ट हो चुके गुरुद्वारों को सहेजना चाहिए जिनकी पहचान और स्थान-इतिहास खोजा जा सके। यह अभिलेख ढाका के एक बड़े गुरु नानक स्थान को केवल इसलिए लुप्त हो जाने से रोकता है कि शहरी पुनर्विकास ने उसका भवन मिटा दिया।

Full Historyਪੂਰਾ ਇਤਿਹਾਸपूरा इतिहास

The Sikh Encyclopedia’s Dhaka entry describes Guru Nanak’s Well, or Sikher Mandir, at Rayor Bazar north of the old city. It says the shrine consisted of a well and a two-room gurdwara with a vaulted roof and that devotees of different faiths visited the well in the belief that its water cured disease. That healing claim is devotional/local tradition and is not presented as a medical fact. The same source records the decisive preservation event: around 1960-61 the Pakistan government took over the entire area, levelled it and sold plots for habitation in the developing Dhan Mandi/Dhanmondi colony. The post-1971 Sikh delegation identified the historical site by the name Guru Nanak Khu Te Mandir / Rear Bazar, Dhaka, but later accounts report no trace of the well or gurdwara remaining among the residential buildings. This is therefore a strong lost-site identity even though exact cadastral reconstruction remains unfinished. It must not be merged with Gurdwara Nanak Shahi on the Dhaka University campus or Sangat Tola in Bangla Bazar, both already represented by separate permanent IDs.

ਦਿ ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦਾ ਢਾਕਾ ਇੰਦਰਾਜ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਰਾਯੋਰ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਖੂਹ, ਜਾਂ ਸਿੱਖੇਰ ਮੰਦਰ, ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਇੱਕ ਖੂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੁੰਬਦਦਾਰ ਛੱਤ ਵਾਲੇ ਦੋ-ਕਮਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਖੂਹ 'ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਗ-ਨਿਵਾਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਸ਼ਰਧਾਗਤ · ਸਥਾਨਕ ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਹੀ ਸਰੋਤ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ: 1960-61 ਦੇ ਲਗਭਗ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਇਸ ਨੂੰ ਪੱਧਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਧਨ ਮੰਡੀ · ਧਨਮੰਡੀ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਲਈ ਪਲਾਟ ਵੇਚ ਦਿੱਤੇ। 1971 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਫ਼ਦ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਖੂਹ ਤੇ ਮੰਦਰ · ਰੇਅਰ ਬਜ਼ਾਰ, ਢਾਕਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਖੂਹ ਜਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਗੁਆਚੇ-ਸਥਾਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸਹੀ ਭੂਮੀ-ਰਿਕਾਰਡ ਦੀ ਮੁੜ-ਰਚਨਾ ਅਧੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਢਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੈਂਪਸ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹੀ ਜਾਂ ਬੰਗਲਾ ਬਜ਼ਾਰ ਦੇ ਸੰਗਤ ਟੋਲਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਦੋਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵੱਖਰੇ ਪੱਕੇ ID ਨਾਲ ਦਰਜ ਹਨ।

सिख विश्वकोश की ढाका प्रविष्टि पुराने शहर के उत्तर में रायोर बाज़ार (Rayor Bazar) में गुरु नानक के खूह, या सिखेर मंदिर, का वर्णन करती है। वह कहती है कि यह स्थान एक खूह और मेहराबदार छत वाले दो कमरों के गुरुद्वारे से मिलकर बना था और अलग-अलग धर्मों के श्रद्धालु इस विश्वास से खूह पर आते थे कि उसका जल रोग दूर करता है। रोग दूर करने का यह दावा श्रद्धा/स्थानीय परंपरा है और उसे चिकित्सकीय तथ्य के रूप में प्रस्तुत नहीं किया गया है। वही स्रोत निर्णायक संरक्षण-घटना दर्ज करता है: लगभग 1960-61 में पाकिस्तान सरकार ने पूरा इलाका अपने अधीन ले लिया, उसे समतल किया और विकसित होती धन मंडी/धनमंडी (Dhan Mandi/Dhanmondi) कॉलोनी में बसने के लिए भूखंड बेच दिए। 1971 के बाद के सिख प्रतिनिधिमंडल ने इस ऐतिहासिक स्थल को गुरु नानक खू ते मंदिर / रीअर बाज़ार, ढाका (Guru Nanak Khu Te Mandir / Rear Bazar) नाम से पहचाना, पर बाद के विवरण बताते हैं कि आवासीय भवनों के बीच खूह या गुरुद्वारे का कोई निशान नहीं बचा। इसलिए यह एक मज़बूत लुप्त-स्थल पहचान है, भले ही भू-अभिलेखों के आधार पर सटीक पुनर्निर्माण अभी अधूरा है। इसे ढाका विश्वविद्यालय परिसर के गुरुद्वारा नानक शाही या बांग्ला बाज़ार के संगत टोला के साथ नहीं मिलाना चाहिए, दोनों पहले से अलग स्थायी आईडी से दर्ज हैं।

What Happened Hereਇੱਥੇ ਕੀ ਹੋਇਆयहाँ क्या हुआ

A historical well and small gurdwara commemorated Guru Nanak Dev Ji at Rayer Bazar. The shrine disappeared when the area was taken over and redeveloped around 1960-61, leaving a lost-site memory rather than a functioning institution.

ਰਾਯੇਰ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੂਹ ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਜਦੋਂ 1960-61 ਦੇ ਲਗਭਗ ਇਲਾਕੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਮੁੜ-ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਚਾਲੂ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਗੁਆਚੇ-ਸਥਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਬਚੀ।

रायेर बाज़ार में एक ऐतिहासिक खूह और छोटा गुरुद्वारा गुरु नानक देव जी की स्मृति में था। लगभग 1960-61 में इलाके के अधिग्रहण और पुनर्विकास के साथ यह स्थान लुप्त हो गया, और एक कार्यशील संस्था के बजाय लुप्त-स्थल की स्मृति भर रह गई।

Gurus and Historical Figures Connected With This Siteਇਸ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂइस स्थान से जुड़े गुरु साहिबान और ऐतिहासिक हस्तियाँ

Guru Nanak Dev Ji in travel tradition; old Dhaka Sikh sangat; devotees of multiple faiths; government authorities involved in redevelopment; 1972 Sikh survey delegation and later preservation researchers.

ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ; ਪੁਰਾਣੀ ਢਾਕਾ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ; ਕਈ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ; ਮੁੜ-ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ; 1972 ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਰਵੇਖਣ ਵਫ਼ਦ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਖੋਜੀ।

यात्रा परंपरा में गुरु नानक देव जी; पुराने ढाका की सिख संगत; अनेक धर्मों के श्रद्धालु; पुनर्विकास में शामिल सरकारी अधिकारी; 1972 का सिख सर्वेक्षण प्रतिनिधिमंडल और बाद के संरक्षण-शोधकर्ता।

Historical Structures and Featuresਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਸੀਅਤਾਂऐतिहासिक इमारतें और विशेषताएँ

• Historical sacred well.

• Two-room vaulted-roof gurdwara described in standard Sikh reference.

• Urban location later incorporated into Dhanmondi redevelopment.

• No surviving functioning shrine at original site.

• ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਵਿੱਤਰ ਖੂਹ।

• ਮਿਆਰੀ ਸਿੱਖ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਗੁੰਬਦਦਾਰ ਛੱਤ ਵਾਲਾ ਦੋ-ਕਮਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ।

• ਸ਼ਹਿਰੀ ਟਿਕਾਣਾ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਧਨਮੰਡੀ ਮੁੜ-ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ।

• ਮੂਲ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਕੋਈ ਬਚਿਆ ਚਾਲੂ ਅਸਥਾਨ ਨਹੀਂ।

• ऐतिहासिक पवित्र खूह।

• मानक सिख संदर्भ ग्रंथ में वर्णित मेहराबदार छत वाला दो कमरों का गुरुद्वारा।

• शहरी स्थान जो बाद में धनमंडी पुनर्विकास में समा गया।

• मूल स्थल पर कोई कार्यशील स्थान नहीं बचा।

Original Site vs Current Buildingਅਸਲੀ ਥਾਂ ਬਨਾਮ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤमूल स्थान बनाम वर्तमान इमारत

This record is about a lost historical parcel. The current Dhanmondi/Rayer Bazar built environment is not the gurdwara. Pothi should use a historical-area map layer only after archival parcel reconstruction and should never route users to an arbitrary modern property.

ਇਹ ਰਿਕਾਰਡ ਇੱਕ ਗੁਆਚੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਲਾਟ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਧਨਮੰਡੀ · ਰਾਯੇਰ ਬਜ਼ਾਰ ਦਾ ਉਸਾਰਿਆ ਵਾਤਾਵਰਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ-ਖੇਤਰ ਨਕਸ਼ਾ ਪਰਤ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਰਾਲੇਖੀ ਪਲਾਟ ਮੁੜ-ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਜਾਇਦਾਦ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਭੇਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

यह अभिलेख एक लुप्त ऐतिहासिक भूखंड के बारे में है। वर्तमान धनमंडी/रायेर बाज़ार का बना-बनाया परिवेश गुरुद्वारा नहीं है। पोथी को ऐतिहासिक-क्षेत्र की मानचित्र परत केवल अभिलेखीय भूखंड-पुनर्निर्माण के बाद ही इस्तेमाल करनी चाहिए और उपयोगकर्ताओं को कभी किसी मनमानी आधुनिक संपत्ति तक नहीं भेजना चाहिए।

Historical Timelineਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾऐतिहासिक समय-रेखा

• Early 16th century, tradition: Guru Nanak Dev Ji’s Dhaka visit becomes associated with the Rayer Bazar well/shrine. • Later period: A small two-room gurdwara and sacred-well institution develops. • 1960-61: Standard reference says the Pakistan government takes over and levels the area during Dhanmondi development. • 1972: Sikh delegation records Guru Nanak Khu Te Mandir / Rear Bazar among Bangladesh Sikh heritage sites. • Later period: No trace of the original well/gurdwara is reported among residential development. • Batch 87: HG-745 admitted as permanent lost-site record; exact former parcel Pending.

• ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ, ਰਵਾਇਤ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਢਾਕਾ ਫੇਰੀ ਰਾਯੇਰ ਬਜ਼ਾਰ ਦੇ ਖੂਹ · ਅਸਥਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। • ਬਾਅਦ ਦਾ ਦੌਰ: ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਦੋ-ਕਮਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ-ਖੂਹ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। • 1960-61: ਮਿਆਰੀ ਹਵਾਲਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਧਨਮੰਡੀ ਵਿਕਾਸ ਦੌਰਾਨ ਇਲਾਕੇ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਪੱਧਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। • 1972: ਸਿੱਖ ਵਫ਼ਦ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਖੂਹ ਤੇ ਮੰਦਰ · ਰੇਅਰ ਬਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। • ਬਾਅਦ ਦਾ ਦੌਰ: ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚਕਾਰ ਮੂਲ ਖੂਹ · ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ। • ਬੈਚ 87: HG-745 ਪੱਕੇ ਗੁਆਚੇ-ਸਥਾਨ ਰਿਕਾਰਡ ਵਜੋਂ ਦਾਖ਼ਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਮੂਲ ਸਹੀ ਪਲਾਟ ਬਕਾਇਆ।

• 16वीं सदी की शुरुआत, परंपरा: गुरु नानक देव जी की ढाका यात्रा रायेर बाज़ार के खूह/स्थान से जुड़ जाती है। • बाद का दौर: दो कमरों का एक छोटा गुरुद्वारा और पवित्र खूह की संस्था विकसित होती है। • 1960-61: मानक संदर्भ ग्रंथ कहता है कि पाकिस्तान सरकार धनमंडी के विकास के दौरान इलाके को अधिगृहीत कर समतल कर देती है। • 1972: सिख प्रतिनिधिमंडल बांग्लादेश के सिख विरासत स्थलों में गुरु नानक खू ते मंदिर / रीअर बाज़ार दर्ज करता है। • बाद का दौर: आवासीय विकास के बीच मूल खूह/गुरुद्वारे का कोई निशान नहीं बताया जाता। • बैच 87: HG-745 स्थायी लुप्त-स्थल अभिलेख के रूप में शामिल; पूर्व भूखंड का सटीक स्थान लंबित।

Related Sakhis / Pothi Cross-Linksਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਖੀਆਂ / ਪੋਥੀ ਕੜੀਆਂसंबंधित साखियाँ / पोथी कड़ियाँ

• HG-206 Gurdwara Nanak Shahi, Dhaka University - separate living Guru Nanak institutional record.

• HG-360 Gurdwara Sangat Tola, Bangla Bazar - separate Guru Tegh Bahadur-associated Dhaka site.

• Suthra Shahi Akhara, Urdu Bazar - separate lost/untraceable research candidate, not part of HG-745.

• Do not use a current Dhanmondi residence or nearby gurdwara as a proxy pin.

• HG-206 ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹੀ, ਢਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ · ਵੱਖਰਾ ਜੀਵੰਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸੰਸਥਾਗਤ ਰਿਕਾਰਡ।

• HG-360 ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੰਗਤ ਟੋਲਾ, ਬੰਗਲਾ ਬਜ਼ਾਰ · ਵੱਖਰਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਢਾਕਾ ਸਥਾਨ।

• ਸੁਥਰਾ ਸ਼ਾਹੀ ਅਖਾੜਾ, ਉਰਦੂ ਬਜ਼ਾਰ · ਵੱਖਰਾ ਗੁਆਚਿਆ · ਨਾ-ਲੱਭਣਯੋਗ ਖੋਜ ਉਮੀਦਵਾਰ, HG-745 ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ।

• ਕਿਸੇ ਮੌਜੂਦਾ ਧਨਮੰਡੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਜਾਂ ਨੇੜਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਕਸੀ ਪਿੰਨ ਵਜੋਂ ਨਾ ਵਰਤੋ।

• HG-206 गुरुद्वारा नानक शाही, ढाका विश्वविद्यालय · अलग जीवंत गुरु नानक संस्थागत अभिलेख।

• HG-360 गुरुद्वारा संगत टोला, बांग्ला बाज़ार · गुरु तेग बहादुर से जुड़ा अलग ढाका स्थल।

• सुथरा शाही अखाड़ा, उर्दू बाज़ार · अलग लुप्त/अनखोजा शोध-उम्मीदवार, HG-745 का हिस्सा नहीं।

• किसी वर्तमान धनमंडी आवास या पास के गुरुद्वारे को स्थानापन्न पिन के रूप में इस्तेमाल न करें।

Verified Relics / Manuscripts / Weaponsਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ / ਖਰੜੇ / ਸ਼ਸਤਰप्रमाणित निशानियाँ / पांडुलिपियाँ / शस्त्र

The historical well itself was the principal fixed heritage feature. No surviving portable Guru-period relic is authenticated in the reviewed evidence. Healing-water claims remain devotional/local belief only.

ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੂਹ ਆਪ ਹੀ ਮੁੱਖ ਪੱਕੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੇ ਸਬੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਚਿਆ ਲਿਜਾਣਯੋਗ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵਸਤੂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਰੋਗ-ਨਿਵਾਰਕ ਜਲ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਰਧਾਗਤ · ਸਥਾਨਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ऐतिहासिक खूह स्वयं ही प्रमुख स्थिर विरासत विशेषता थी। समीक्षित प्रमाणों में कोई बची हुई चल गुरु-कालीन वस्तु प्रमाणित नहीं है। जल के रोगहर होने के दावे केवल श्रद्धा/स्थानीय विश्वास हैं।

Access / Managementਪਹੁੰਚ / ਪ੍ਰਬੰਧपहुँच / प्रबंध

No public gurdwara access exists at the original site because the shrine is lost. The record should function as historical preservation information, not a visitor-routing destination.

ਮੂਲ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਕੋਈ ਜਨਤਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਥਾਨ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਦਰਸ਼ਕ-ਭੇਜਣ ਵਾਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵਜੋਂ।

मूल स्थल पर कोई सार्वजनिक गुरुद्वारा पहुँच नहीं है क्योंकि वह स्थान लुप्त है। यह अभिलेख ऐतिहासिक संरक्षण की जानकारी के रूप में काम करे, न कि दर्शकों को भेजने वाले गंतव्य के रूप में।

What Visitors Can See Todayਅੱਜ ਦਰਸ਼ਕ ਕੀ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨआज दर्शक क्या देख सकते हैं

There is no verified surviving gurdwara to visit at the historical parcel. Pothi should show “Lost / former site” prominently and withhold turn-by-turn directions until archival geolocation is resolved.

ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਲਾਟ 'ਤੇ ਵੇਖਣ ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਬਚਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੋਥੀ ਨੂੰ "ਗੁਆਚਿਆ · ਸਾਬਕਾ ਸਥਾਨ" ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਲੇਖੀ ਭੂ-ਸਥਿਤੀ ਹੱਲ ਹੋਣ ਤੱਕ ਮੋੜ-ਦਰ-ਮੋੜ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

ऐतिहासिक भूखंड पर देखने के लिए कोई सत्यापित बचा हुआ गुरुद्वारा नहीं है। पोथी को “लुप्त / पूर्व स्थल” प्रमुखता से दिखाना चाहिए और अभिलेखीय भू-स्थान तय होने तक मोड़-दर-मोड़ दिशा-निर्देश रोक रखने चाहिए।

Source Notes and Historical Disagreementsਸਰੋਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਤਭੇਦस्रोत टिप्पणियाँ और ऐतिहासिक मतभेद

• LOST-SITE CONTROL: no functioning shrine survives at the original parcel.

• DHAKA DISTINCT-SITE CONTROL: never merge HG-745 with HG-206 or HG-360.

• DEVOTIONAL CONTROL: healing-water belief is historical tradition, not a health claim.

• MAP CONTROL: exact former parcel Pending; no modern proxy pin.

• ਗੁਆਚੇ-ਸਥਾਨ ਦੀ ਪੜਤਾਲ: ਮੂਲ ਪਲਾਟ 'ਤੇ ਕੋਈ ਚਾਲੂ ਅਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ।

• ਢਾਕਾ ਵੱਖਰੇ-ਸਥਾਨ ਦੀ ਪੜਤਾਲ: HG-745 ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ HG-206 ਜਾਂ HG-360 ਨਾਲ ਨਾ ਰਲਾਓ।

• ਸ਼ਰਧਾਗਤ ਪੜਤਾਲ: ਰੋਗ-ਨਿਵਾਰਕ ਜਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਵਾਇਤ ਹੈ, ਸਿਹਤ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ।

• ਨਕਸ਼ਾ ਪੜਤਾਲ: ਮੂਲ ਸਹੀ ਪਲਾਟ ਬਕਾਇਆ; ਕੋਈ ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਾਕਸੀ ਪਿੰਨ ਨਹੀਂ।

• लुप्त-स्थल नियंत्रण: मूल भूखंड पर कोई कार्यशील स्थान नहीं बचा।

• ढाका पृथक-स्थल नियंत्रण: HG-745 को HG-206 या HG-360 के साथ कभी न मिलाएँ।

• श्रद्धा नियंत्रण: जल के रोगहर होने की मान्यता ऐतिहासिक परंपरा है, स्वास्थ्य संबंधी दावा नहीं।

• मानचित्र नियंत्रण: पूर्व भूखंड का सटीक स्थान लंबित; कोई आधुनिक स्थानापन्न पिन नहीं।

Referencesਹਵਾਲੇसंदर्भ

1. The Sikh Encyclopedia - Dhaka / Guru Nanak’s Well (Sikher Mandir) - https://www.thesikhencyclopedia.com/dhaka/
2. The Indian Express - Bangladesh gurdwaras preservation history, 15 Aug 2024 - https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/partition-sikhs-bangladesh-gurdwaras-now-lost-9516384/
3. World Gurudwaras - Dhaka/Sangat Tola preservation context - Sikh heritage directory reference.