HG-765

Gurdwara Nihang Singh and Samadhi Akali Phula Singh, Pir Sabaq, Nowsheraਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਮਾਧ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ, ਪੀਰ ਸਬਾਕ, ਨੌਸ਼ਹਿਰਾGurdwara Nihang Singh and Samadhi Akali Phula Singh, Pir Sabaq, Nowshera

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਮਾਧ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ, ਪੀਰ ਸਬਾਕ, ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ

Nowshera, Khyber Pakhtunkhwa, Pakistanਨੌਸ਼ਹਿਰਾ, ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੂਨਖ਼ਵਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨनौशहरा, खैबर पख्तूनख्वा, पाकिस्तान

Guru Nanak Dev Jiਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀगुरु नानक देव जीNo numbered Udasi

Associated withਸੰਬੰਧਿਤसंबंधित: Akali Phula Singh; Maharaja Ranjit Singh's Khalsa forces; Sikh/Nihang soldiers of the Battle of Nowshera; later pilgrims and custodiansਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ; ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ; ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸਿੱਖ/ਨਿਹੰਗ ਸਿਪਾਹੀ; ਬਾਅਦ ਦੇ ਯਾਤਰੀ ਅਤੇ ਰਾਖੇअकाली फूला सिंह; महाराजा रणजीत सिंह की खालसा फ़ौजें; नौशहरा की जंग के सिख · निहंग सिपाही; बाद के तीर्थयात्री और संरक्षक
Periodਸਮਾਂकाल: Battle of Nowshera, 1823; nineteenth-century samadhi/gurdwara/chaoni memorial development; 2010 flood damage; current conservation-planning phaseਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ, 1823; ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਮਾਧ/ਗੁਰਦੁਆਰਾ/ਛਾਉਣੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵਿਕਾਸ; 2010 ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ; ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਭਾਲ-ਯੋਜਨਾ ਪੜਾਅनौशहरा की जंग, 1823; उन्नीसवीं सदी में समाधि · गुरुद्वारा · छावनी स्मारक का विकास; 2010 की बाढ़ से क्षति; मौजूदा संरक्षण-योजना का चरण
Site typeਅਸਥਾਨ ਦੀ ਕਿਸਮस्थल प्रकार: Battlefield shaheedi memorial / samadhi / Nihang gurdwara-chaoni complexਰਣਭੂਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਯਾਦਗਾਰ / ਸਮਾਧ / ਨਿਹੰਗ ਗੁਰਦੁਆਰਾ-ਛਾਉਣੀ ਸਮੂਹरणभूमि का शहीदी स्मारक · समाधि · निहंग गुरुद्वारा-छावनी परिसर
Current statusਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀवर्तमान स्थिति: Historic Sikh-era complex undergoing/planned for conservation. APP reported KP Archaeology and Board of Investment plans to restore the site after damage including the 2010 floods. Public opening and legal access should not be assumed complete.ਸੰਭਾਲ ਅਧੀਨ/ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ-ਕਾਲ ਸਮੂਹ। APP ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਕਿ KP ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਤੇ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਇਨਵੈਸਟਮੈਂਟ ਨੇ 2010 ਦੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਥਾਂ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਜਨਤਕ ਖੁੱਲ੍ਹਣਾ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪਹੁੰਚ ਪੂਰੀ ਮੰਨ ਨਹੀਂ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।ऐतिहासिक सिख-कालीन परिसर, जिसका संरक्षण चल रहा है या नियोजित है। एपीपी (APP) ने बताया कि खैबर पख्तूनख्वा पुरातत्व विभाग और बोर्ड ऑफ़ इन्वेस्टमेंट (Board of Investment) 2010 की बाढ़ समेत हुई क्षति के बाद स्थल को बहाल करने की योजना बना रहे हैं। सार्वजनिक उद्घाटन और क़ानूनी पहुँच पूरी हो चुकी मान लेना ठीक नहीं।
Coordinatesਕੋਆਰਡੀਨੇਟनिर्देशांक: A modern heritage listing gives a Pir Sabaq map point; exact legal visitor entrance and river-side access should be verified during conservation works.

Short Overviewਸੰਖੇਪ ਝਲਕसंक्षिप्त परिचय

Pir Sabaq closes Batch 89 with a major post-Guru Sikh military-history site: the samadhi of Akali Phula Singh, an adjacent gurdwara identified in Sikh heritage sources as Nihang Singh Chawni Sahib, and a brick “Sikh Barrack” connected with pilgrims or Nihang use. Current government-linked conservation planning gives the complex unusually strong present-day verification.

ਪੀਰ ਸਬਾਕ ਬੈਚ 89 ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀ-ਇਤਿਹਾਸ ਥਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧ, ਇੱਕ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਰੋਤ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਛਾਉਣੀ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਇੱਟਾਂ ਦੀ "ਸਿੱਖ ਬੈਰਕ" ਜੋ ਯਾਤਰੀਆਂ ਜਾਂ ਨਿਹੰਗ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ-ਜੁੜੀ ਸੰਭਾਲ-ਯੋਜਨਾ ਇਸ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੱਕੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

पीर सबाक़ बैच 89 को गुरु-काल के बाद के एक बड़े सिख सैन्य-इतिहास स्थल के साथ समाप्त करता है: अकाली फूला सिंह की समाधि, उससे लगा वह गुरुद्वारा जिसे सिख विरासत स्रोत निहंग सिंह चावनी साहिब बताते हैं, और तीर्थयात्रियों या निहंग उपयोग से जुड़ा ईंटों का “सिख बैरक” (Sikh Barrack)। सरकार से जुड़ी मौजूदा संरक्षण-योजना इस परिसर को असामान्य रूप से मज़बूत वर्तमान पुष्टि देती है।

Why This Place Is Historicalਇਹ ਥਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਉਂ ਹੈयह स्थान ऐतिहासिक क्यों है

This record meets every element of the gate: named historical person, known 1823 battle context, distinct river-side physical complex, adjacent gurdwara, material survival, current heritage authority attention and no collision with an existing Pothi parcel. It is not the Nowshera town Chhevin Patshahi site HG-746, and it is not the Srinagar Akali Phula Singh Bunga HG-734.

ਇਹ ਰਿਕਾਰਡ ਗੇਟ ਦੇ ਹਰੇਕ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਨਾਮਜ਼ਦ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਾਣੀ ਗਈ 1823 ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਵੱਖਰਾ ਦਰਿਆ-ਕੰਢੇ ਦਾ ਪਦਾਰਥਕ ਸਮੂਹ, ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਪਦਾਰਥਕ ਬਚਾਅ, ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਰਾਸਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪੋਥੀ ਥਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਟਕਰਾਅ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਥਾਂ HG-746 ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਦਾ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਬੁੰਗਾ HG-734 ਹੈ।

यह रिकॉर्ड प्रवेश-मानदंड के हर तत्व को पूरा करता है: नामित ऐतिहासिक व्यक्ति, 1823 की ज्ञात जंग का संदर्भ, नदी-किनारे का अलग भौतिक परिसर, साथ लगा गुरुद्वारा, भौतिक अवशेष, विरासत प्राधिकरण का मौजूदा ध्यान और पोथी के किसी मौजूदा भू-खंड से कोई टकराव नहीं। यह नौशहरा शहर का छेवीं पातशाही स्थल HG-746 नहीं है, और न ही यह श्रीनगर का अकाली फूला सिंह बुंगा HG-734 है।

Full Historyਪੂਰਾ ਇਤਿਹਾਸपूरा इतिहास

Akali Phula Singh, prominent Nihang leader and senior commander in the Khalsa forces of Maharaja Ranjit Singh, was killed in the Battle of Nowshera in 1823. Current APP reporting places his samadhi at Pir Sabaq on the banks of the Kabul River and states that an adjacent gurdwara and a brick structure known locally as the Sikh Barrack form part of the historical site. Sikh heritage documentation names the gurdwara behind the samadhi as Gurdwara Nihang Singh Chawni Sahib, associating it with Nihang martial and pilgrim use. The complex suffered neglect and flood damage, including the major 2010 floods. KP archaeology authorities have announced conservation/restoration plans intended to preserve the Sikh-era site and support religious heritage tourism.

ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਿਹੰਗ ਆਗੂ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਨਾਪਤੀ, 1823 ਵਿੱਚ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਮੌਜੂਦਾ APP ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧ ਨੂੰ ਕਾਬੁਲ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪੀਰ ਸਬਾਕ ਵਿਖੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਬੈਰਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਸਮਾਧ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਾਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਛਾਉਣੀ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਨਾਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਹੰਗ ਜੰਗੀ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮੂਹ ਅਣਗਹਿਲੀ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 2010 ਦੇ ਵੱਡੇ ਹੜ੍ਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਇਆ। KP ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ-ਕਾਲ ਦੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਲਈ ਸੰਭਾਲ/ਬਹਾਲੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

अकाली फूला सिंह, प्रमुख निहंग नेता और महाराजा रणजीत सिंह की खालसा फ़ौजों के वरिष्ठ सेनापति, 1823 में नौशहरा की जंग में मारे गए। एपीपी (APP) की मौजूदा रिपोर्टिंग उनकी समाधि को काबुल नदी के किनारे पीर सबाक़ में रखती है और कहती है कि उससे लगा एक गुरुद्वारा तथा ईंटों का एक ढाँचा, जिसे स्थानीय तौर पर सिख बैरक (Sikh Barrack) कहा जाता है, इस ऐतिहासिक स्थल का हिस्सा हैं। सिख विरासत के दस्तावेज़ समाधि के पीछे वाले गुरुद्वारे को गुरुद्वारा निहंग सिंह चावनी साहिब नाम देते हैं और उसे निहंग योद्धा तथा तीर्थयात्री उपयोग से जोड़ते हैं। परिसर उपेक्षा और बाढ़ से हुई क्षति झेल चुका है, जिसमें 2010 की बड़ी बाढ़ शामिल है। खैबर पख्तूनख्वा के पुरातत्व अधिकारियों ने इस सिख-कालीन स्थल को सुरक्षित रखने और धार्मिक विरासत पर्यटन को सहारा देने के उद्देश्य से संरक्षण · बहाली की योजनाओं की घोषणा की है।

What Happened Hereਇੱਥੇ ਕੀ ਹੋਇਆयहाँ क्या हुआ

Akali Phula Singh fell in the 1823 Battle of Nowshera and was cremated/memorialized at Pir Sabaq. A samadhi, gurdwara/chaoni and associated Sikh building complex developed around the shaheedi site.

ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ 1823 ਦੀ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪੀਰ ਸਬਾਕ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ/ਯਾਦਗਾਰ ਬਣੀ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਥਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਸਮਾਧ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ/ਛਾਉਣੀ ਅਤੇ ਸਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖ ਇਮਾਰਤ ਸਮੂਹ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ।

अकाली फूला सिंह 1823 की नौशहरा की जंग में शहीद हुए और पीर सबाक़ में उनका दाह-संस्कार तथा स्मारक बना। शहीदी स्थल के चारों ओर एक समाधि, गुरुद्वारा · छावनी और उससे जुड़ा सिख भवन-परिसर विकसित हुआ।

Gurus and Historical Figures Connected With This Siteਇਸ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂइस स्थान से जुड़े गुरु साहिबान और ऐतिहासिक हस्तियाँ

Akali Phula Singh; Maharaja Ranjit Singh; Khalsa/Nihang forces at Nowshera; opposing forces led by Azim Khan Barakzai in the battle context; later Sikh pilgrims and heritage custodians.

ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ; ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ; ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਵਿਖੇ ਖ਼ਾਲਸਾ/ਨਿਹੰਗ ਫ਼ੌਜਾਂ; ਲੜਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਅਜ਼ੀਮ ਖਾਨ ਬਰਕਜ਼ਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਰੋਧੀ ਫ਼ੌਜਾਂ; ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਿੱਖ ਯਾਤਰੀ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਰਾਖੇ।

अकाली फूला सिंह; महाराजा रणजीत सिंह; नौशहरा में खालसा · निहंग फ़ौजें; जंग के संदर्भ में आज़िम ख़ान बरकज़ई के नेतृत्व वाली विरोधी फ़ौजें; बाद के सिख तीर्थयात्री और विरासत संरक्षक।

Historical Structures and Featuresਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਸੀਅਤਾਂऐतिहासिक इमारतें और विशेषताएँ

• Samadhi of Akali Phula Singh at Pir Sabaq.

• Adjacent gurdwara, identified in Sikh heritage material as Nihang Singh Chawni Sahib.

• Brick structure locally called the Sikh Barrack, interpreted as pilgrim/Nihang accommodation.

• River-side Battle of Nowshera memorial landscape.

• Flood damage reported from 2010.

• Current KP archaeology conservation/restoration planning.

• ਪੀਰ ਸਬਾਕ ਵਿਖੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧ।

• ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਛਾਉਣੀ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ।

• ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਬੈਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯਾਤਰੀ/ਨਿਹੰਗ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

• ਦਰਿਆ-ਕੰਢੇ ਦੀ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਾਲੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਭੂਮੀ।

• 2010 ਤੋਂ ਹੜ੍ਹ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।

• ਮੌਜੂਦਾ KP ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸੰਭਾਲ/ਬਹਾਲੀ ਯੋਜਨਾ।

• पीर सबाक़ में अकाली फूला सिंह की समाधि।

• साथ लगा गुरुद्वारा, जिसे सिख विरासत सामग्री में निहंग सिंह चावनी साहिब बताया गया है।

• ईंटों का ढाँचा, जिसे स्थानीय तौर पर सिख बैरक (Sikh Barrack) कहा जाता है और जिसे तीर्थयात्री · निहंग आवास माना जाता है।

• नदी-किनारे नौशहरा की जंग का स्मारक परिदृश्य।

• 2010 से बाढ़ की क्षति की सूचना।

• खैबर पख्तूनख्वा पुरातत्व विभाग की मौजूदा संरक्षण · बहाली योजना।

Original Site vs Current Buildingਅਸਲੀ ਥਾਂ ਬਨਾਮ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤमूल स्थान बनाम वर्तमान इमारत

The samadhi, gurdwara and barrack represent a layered nineteenth-century memorial complex, but each surviving wall or roof should not automatically be dated to 1823. Conservation documentation should establish construction phases before Pothi makes fabric-specific age claims.

ਸਮਾਧ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਬੈਰਕ ਇੱਕ ਪਰਤਦਾਰ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹਰੇਕ ਬਾਕੀ ਬਚੀ ਕੰਧ ਜਾਂ ਛੱਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ 1823 ਦਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪੋਥੀ ਵੱਲੋਂ ਬਣਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਮਰ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਭਾਲ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਨੂੰ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਪੜਾਅ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

समाधि, गुरुद्वारा और बैरक मिलकर उन्नीसवीं सदी का एक परतदार स्मारक परिसर बनाते हैं, पर हर बची हुई दीवार या छत को अपने आप 1823 का नहीं मान लेना चाहिए। पोथी के फ़ैब्रिक-विशिष्ट आयु-दावे करने से पहले संरक्षण दस्तावेज़ों को निर्माण के चरण तय करने चाहिए।

Historical Timelineਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾऐतिहासिक समय-रेखा

• 14 March 1823: Akali Phula Singh is killed during the Battle of Nowshera and is remembered as being cremated at Pir Sabaq. • 19th century: Samadhi and associated Sikh gurdwara/chaoni complex develop at the memorial site. • Early 20th century: Sikh sources preserve management/endowment disputes and committee control traditions around the samadhi. • 2010: Major floods damage the river-side heritage complex. • 2025 heritage reporting: KP Archaeology announces conservation/restoration planning with the Board of Investment. • Batch 89: HG-765 admitted as a combined shaheedi-samadhi-gurdwara heritage complex.

• 14 ਮਾਰਚ 1823: ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪੀਰ ਸਬਾਕ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। • 19ਵੀਂ ਸਦੀ: ਯਾਦਗਾਰੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸਮਾਧ ਅਤੇ ਸਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ/ਛਾਉਣੀ ਸਮੂਹ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। • 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ: ਸਿੱਖ ਸਰੋਤ ਸਮਾਧ ਦੁਆਲੇ ਪ੍ਰਬੰਧ/ਵਕਫ਼ ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਕਮੇਟੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸਾਂਭਦੇ ਹਨ। • 2010: ਵੱਡੇ ਹੜ੍ਹ ਦਰਿਆ-ਕੰਢੇ ਦੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। • 2025 ਵਿਰਾਸਤੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ: KP ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਇਨਵੈਸਟਮੈਂਟ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ/ਬਹਾਲੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। • ਬੈਚ 89: HG-765 ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਸ਼ਹੀਦੀ-ਸਮਾਧ-ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਦਾਖ਼ਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

• 14 मार्च 1823: अकाली फूला सिंह नौशहरा की जंग में मारे जाते हैं और उन्हें पीर सबाक़ में दाह-संस्कार किए जाने के रूप में याद किया जाता है। • 19वीं सदी: स्मारक स्थल पर समाधि और उससे जुड़ा सिख गुरुद्वारा · छावनी परिसर विकसित होता है। • 20वीं सदी की शुरुआत: सिख स्रोत समाधि से जुड़े प्रबंधन · चढ़ावे के विवाद और कमेटी नियंत्रण की परंपराएँ सहेजते हैं। • 2010: बड़ी बाढ़ें नदी-किनारे के इस विरासत परिसर को नुक़सान पहुँचाती हैं। • 2025 की विरासत रिपोर्टिंग: खैबर पख्तूनख्वा पुरातत्व विभाग बोर्ड ऑफ़ इन्वेस्टमेंट (Board of Investment) के साथ संरक्षण · बहाली योजना की घोषणा करता है। • बैच 89: HG-765 को शहीदी-समाधि-गुरुद्वारा के संयुक्त विरासत परिसर के रूप में स्वीकृत किया गया।

Related Sakhis / Pothi Cross-Linksਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਖੀਆਂ / ਪੋਥੀ ਕੜੀਆਂसंबंधित साखियाँ / पोथी कड़ियाँ

• HG-746 Gurdwara Chhevin Patshahi, Nowshera (Jammu and Kashmir) - different Nowshera and different Guru-era route site.

• HG-734 Bunga Akali Phula Singh, Shaheed Ganj, Srinagar - same historical figure, entirely separate Kashmir memorial.

• HG-008 Shaheed Ganj Baba Deep Singh, Amritsar and other military memorials - thematic cross-links only, never physical merges.

• HG-746 ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ, ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ (ਜੰਮੂ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ) · ਵੱਖਰਾ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਰਾਹ ਦੀ ਥਾਂ।

• HG-734 ਬੁੰਗਾ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ, ਸ੍ਰੀਨਗਰ · ਉਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਪਰ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਯਾਦਗਾਰ।

• HG-008 ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫ਼ੌਜੀ ਯਾਦਗਾਰਾਂ · ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਾਗਤ ਸੰਬੰਧ, ਕਦੇ ਪਦਾਰਥਕ ਮਿਲਾਵਟ ਨਹੀਂ।

• HG-746 गुरुद्वारा छेवीं पातशाही, नौशहरा (जम्मू और कश्मीर), अलग नौशहरा और अलग गुरु-कालीन मार्ग-स्थल है।

• HG-734 बुंगा अकाली फूला सिंह, शहीद गंज, श्रीनगर, वही ऐतिहासिक व्यक्ति पर पूरी तरह अलग कश्मीर स्मारक है।

• HG-008 शहीद गंज बाबा दीप सिंह, अमृतसर और अन्य सैन्य स्मारक, केवल विषयगत क्रॉस-लिंक हैं, कभी भौतिक विलय नहीं।

Verified Relics / Manuscripts / Weaponsਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ / ਖਰੜੇ / ਸ਼ਸਤਰप्रमाणित निशानियाँ / पांडुलिपियाँ / शस्त्र

No authenticated weapon, manuscript or portable object of Akali Phula Singh is established in the reviewed sources for this parcel. The samadhi and associated architecture are the verified memorial heritage.

ਇਸ ਥਾਂ ਲਈ ਜਾਂਚੇ ਗਏ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹਥਿਆਰ, ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਜਾਂ ਲਿਜਾਣਯੋਗ ਵਸਤੂ ਸਥਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਮਾਧ ਅਤੇ ਸਬੰਧਿਤ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹਨ।

इस भू-खंड के लिए समीक्षित स्रोतों में अकाली फूला सिंह का कोई प्रमाणित शस्त्र, पांडुलिपि या वहनीय वस्तु स्थापित नहीं है। समाधि और उससे जुड़ी स्थापत्य ही प्रमाणित स्मारक विरासत है।

Access / Managementਪਹੁੰਚ / ਪ੍ਰਬੰਧपहुँच / प्रबंध

The site is on a river-side landscape and has undergone conservation planning. Historic descriptions mention difficult access, while newer tourism material provides a road-distance reference. Pothi should wait for current authority-confirmed access and legal opening before enabling turn-by-turn navigation.

ਇਹ ਥਾਂ ਦਰਿਆ-ਕੰਢੇ ਦੀ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਰਣਨ ਔਖੀ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਨਵੀਂ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਸਮੱਗਰੀ ਇੱਕ ਸੜਕੀ-ਦੂਰੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ (ਟਰਨ-ਬਾਈ-ਟਰਨ) ਨੈਵੀਗੇਸ਼ਨ ਚਾਲੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ-ਪੁਸ਼ਟ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

स्थल नदी-किनारे के परिदृश्य में है और उसकी संरक्षण-योजना बन चुकी है। पुराने विवरण कठिन पहुँच का उल्लेख करते हैं, जबकि नई पर्यटन सामग्री सड़क-दूरी का संदर्भ देती है। पोथी को मोड़-दर-मोड़ नेविगेशन चालू करने से पहले प्राधिकरण द्वारा पुष्ट मौजूदा पहुँच और क़ानूनी उद्घाटन की प्रतीक्षा करनी चाहिए।

What Visitors Can See Todayਅੱਜ ਦਰਸ਼ਕ ਕੀ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨआज दर्शक क्या देख सकते हैं

When safely and legally accessible, visitors should be presented with the complex as a Battle of Nowshera shaheedi landscape containing a samadhi, adjacent gurdwara and associated barrack/chaoni structure. Current restoration status should be refreshed close to publication.

ਜਦੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅੱਗੇ ਇਸ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਭੂਮੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਧ, ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਸਬੰਧਿਤ ਬੈਰਕ/ਛਾਉਣੀ ਬਣਤਰ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਬਹਾਲੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨੇੜੇ ਤਾਜ਼ਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

जब पहुँच सुरक्षित और क़ानूनी रूप से संभव हो, तब आगंतुकों के सामने इस परिसर को नौशहरा की जंग के शहीदी परिदृश्य के रूप में रखा जाना चाहिए, जिसमें एक समाधि, साथ लगा गुरुद्वारा और उससे जुड़ा बैरक · छावनी ढाँचा है। प्रकाशन के क़रीब मौजूदा बहाली की स्थिति ताज़ा कर लेनी चाहिए।

Source Notes and Historical Disagreementsਸਰੋਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਤਭੇਦस्रोत टिप्पणियाँ और ऐतिहासिक मतभेद

• AKALI-PHULA-SINGH DUPLICATE CONTROL: HG-765 Pir Sabaq is not HG-734 Srinagar.

• NOWSHERA NAME CONTROL: Pir Sabaq in Khyber Pakhtunkhwa is not HG-746 Nowshera in the Rajouri/Pir Panjal context.

• RESTORATION CONTROL: announced conservation plans do not equal completed restoration or unrestricted public opening.

• FABRIC-DATE CONTROL: do not date every surviving structure to 1823 without architectural evidence.

• ਅਕਾਲੀ-ਫੂਲਾ-ਸਿੰਘ ਡੁਪਲੀਕੇਟ ਕੰਟਰੋਲ: HG-765 ਪੀਰ ਸਬਾਕ, HG-734 ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।

• ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਨਾਮ ਕੰਟਰੋਲ: ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੂਨਖ਼੍ਵਾ ਵਿੱਚ ਪੀਰ ਸਬਾਕ, ਰਾਜੌਰੀ/ਪੀਰ ਪੰਜਾਲ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਾਲਾ HG-746 ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।

• ਬਹਾਲੀ ਕੰਟਰੋਲ: ਐਲਾਨੀਆਂ ਸੰਭਾਲ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਬਹਾਲੀ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਰੋਕ ਜਨਤਕ ਖੁੱਲ੍ਹਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।

• ਬਣਤਰ-ਤਾਰੀਖ਼ ਕੰਟਰੋਲ: ਬਿਨਾਂ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਸਬੂਤ ਹਰੇਕ ਬਾਕੀ ਬਚੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ 1823 ਦਾ ਨਾ ਮੰਨੋ।

• अकाली-फूला-सिंह दोहराव नियंत्रण: HG-765 पीर सबाक़, HG-734 श्रीनगर नहीं है।

• नौशहरा नाम नियंत्रण: खैबर पख्तूनख्वा का पीर सबाक़, राजौरी · पीर पंजाल संदर्भ वाला HG-746 नौशहरा नहीं है।

• बहाली नियंत्रण: घोषित संरक्षण योजनाएँ पूरी हो चुकी बहाली या बेरोक सार्वजनिक उद्घाटन के बराबर नहीं हैं।

• फ़ैब्रिक-तिथि नियंत्रण: स्थापत्य प्रमाण के बिना हर बचे हुए ढाँचे को 1823 का न बताएँ।

Referencesਹਵਾਲੇसंदर्भ

1. Associated Press of Pakistan - Historically rich Sikh-Era monument to be restored for Religious Tourism in KP - https://www.app.com.pk/domestic/historically-rich-sikh-era-monument-to-be-restored-for-religious-tourism-in-kp/
2. Pakistan Tourism Portal - Samadhi of Akali Phoola Singh, Pir Sabaq - https://paktourismportal.com/samadhi-of-akali-phoola-singh/
3. World Gurudwaras - Gurdawara Nihang Singh and Samadh of Phula Singh Akali, Peer Sabaq - https://www.worldgurudwaras.com/gurdawara-nihang-singh-and-samadh-of-phula-singh-akali/