HG-899
Ateshgah / Jwala Ji Sikh-Udasi Heritage Complex, Surakhani, Bakuਅਤਸ਼ਗਾਹ / ਜਵਾਲਾ ਜੀ ਸਿੱਖ-ਉਦਾਸੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕੰਪਲੈਕਸ, ਸੁਰਾਖਾਨੀ, ਬਾਕੂAteshgah / Jwala Ji Sikh-Udasi Heritage Complex, Surakhani, Baku
ਅਤਸ਼ਗਾਹ / ਜਵਾਲਾ ਜੀ ਸਿੱਖ-ਉਦਾਸੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕੰਪਲੈਕਸ, ਸੁਰਾਖਾਨੀ, ਬਾਕੂ
Azerbaijanਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨअज़रबैजान
- Current statusਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀवर्तमान स्थिति
- Extant, restored and managed as the Ateshgah Temple State Historical-Architectural Reserveਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਤਿਸ਼ਗਾਹ ਟੈਂਪਲ ਸਟੇਟ ਹਿਸਟੌਰੀਕਲ-ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਜੋਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈविद्यमान, पुनर्स्थापित, और आतेशगाह मंदिर राजकीय ऐतिहासिक-वास्तुशिल्पीय संरक्षित क्षेत्र (Ateshgah Temple State Historical-Architectural Reserve) के रूप में प्रबंधित
3. Overview3. Overview3. परिचय
Ateshgah is a pentagonal sacred complex at Surakhani on the Absheron Peninsula, built around a landscape historically associated with natural gas flames. The current reserve and UNESCO Tentative List material date the present architectural complex principally to the seventeenth and eighteenth centuries, with later additions and its recognizable form established by the early nineteenth century. Official Azerbaijani heritage sources describe twenty-four cells or rooms around the complex and acknowledge Gurmukhi among the surviving inscription scripts. Specialist epigraphic scholarship goes further, documenting two Gurmukhi inscriptions and identifying Udasi-linked religious use within the complex.
ਆਤਿਸ਼ਗਾਹ ਅਬਸ਼ੇਰੋਨ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਉੱਤੇ ਸੁਰਾਖਾਨੀ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਪੰਜਭੁਜੀ (ਪੈਂਟਾਗੋਨਲ) ਪਵਿੱਤਰ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਜੋ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਦੀਆਂ ਲਾਟਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇੱਕ ਭੂ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੌਜੂਦਾ ਰਿਜ਼ਰਵ ਅਤੇ ਯੂਨੈਸਕੋ ਟੈਂਟੇਟਿਵ ਸੂਚੀ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਮੌਜੂਦਾ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਵਾਧਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪਛਾਣਯੋਗ ਰੂਪ ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵਿਰਾਸਤ ਸਰੋਤ ਸਮੂਹ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਚੌਵੀ ਕੋਠੜੀਆਂ ਜਾਂ ਕਮਰਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ-ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਖੋਜ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਦੋ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਦਾਸੀ-ਸਬੰਧਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦੀ ਹੈ।
आतेशगाह अबशेरोन प्रायद्वीप पर सुराखानी में स्थित एक पंचकोणीय पवित्र परिसर है, जो ऐतिहासिक रूप से प्राकृतिक गैस की लपटों से जुड़े भूदृश्य के चारों ओर बना है। वर्तमान संरक्षित क्षेत्र और यूनेस्को अस्थायी सूची (Tentative List) की सामग्री वर्तमान वास्तुशिल्पीय परिसर को मुख्यतः सत्रहवीं और अठारहवीं सदी का बताती है, जिसमें बाद के जोड़ शामिल हैं और जिसका पहचानने योग्य स्वरूप उन्नीसवीं सदी के आरंभ तक स्थापित हो गया था। आधिकारिक अज़रबैजानी विरासत स्रोत परिसर के चारों ओर चौबीस कोठरियों या कमरों का वर्णन करते हैं और बचे हुए शिलालेखों की लिपियों में गुरमुखी को स्वीकार करते हैं। विशेषज्ञ अभिलेख-शास्त्रीय शोध इससे आगे जाकर दो गुरमुखी शिलालेखों का प्रलेखन करता है और परिसर के भीतर उदासी-संबद्ध धार्मिक उपयोग की पहचान करता है।
4. Sikh and Udasi Evidence4. Sikh and Udasi Evidence4. सिख और उदासी साक्ष्य
• Official 2026 Azerbaijani heritage material states that 21 inscriptions survive at Ateshgah and that the scripts include Devanagari, Gurmukhi and Persian.
• The Azerbaijan Presidential Library’s UNESCO-relations resource states that the complex was constructed by Indians living in Baku, many from northern India, and specifically identifies members of the Sikh community among them.
• K. T. S. Sarao’s specialist monograph identifies two Gurmukhi inscriptions in the complex and describes the site as a hermitage that accommodated Hindu and Sikh pilgrims, merchants and ascetics.
• Sarao’s inscription study identifies Gurmukhi tablets associated with cells 7 and 10; both contain the Mūl Mantar. One inscription records the making of a dharam/place of religion, giving direct fixed-institution evidence rather than merely a merchant-presence inference.
• The surviving inscriptions and later traveller/heritage evidence support a historical Udasi religious layer at the site. The Udasi layer is part of HG-899, not a separate physical-site record.
• ਅਧਿਕਾਰਤ 2026 ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸਮੱਗਰੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਤਿਸ਼ਗਾਹ ਵਿਖੇ 21 ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਬਚੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਨਾਗਰੀ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
• ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸ਼ੀਅਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦਾ ਯੂਨੈਸਕੋ-ਸਬੰਧ ਸਰੋਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਮੂਹ ਬਾਕੂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਕੇ. ਟੀ. ਐੱਸ. ਸਰਾਓ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੋਜ-ਗ੍ਰੰਥ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਯਾਤਰੂ, ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਤਪੱਸਵੀ ਠਹਿਰਦੇ ਸਨ।
• ਸਰਾਓ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਕੋਠੜੀ 7 ਅਤੇ 10 ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੱਟੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਇੱਕ ਧਰਮ/ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਵਪਾਰੀ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿੱਧਾ ਸਥਿਰ-ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
• ਬਚੇ ਹੋਏ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਯਾਤਰੀ/ਵਿਰਾਸਤ ਸਬੂਤ ਇਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਉਦਾਸੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਦਾਸੀ ਪਰਤ HG-899 ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਭੌਤਿਕ-ਥਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ।
• 2026 की आधिकारिक अज़रबैजानी विरासत सामग्री कहती है कि आतेशगाह में 21 शिलालेख बचे हैं और लिपियों में देवनागरी, गुरमुखी तथा फ़ारसी शामिल हैं।
• अज़रबैजान राष्ट्रपति पुस्तकालय के यूनेस्को-संबंध संसाधन के अनुसार यह परिसर बाकू में रहने वाले भारतीयों ने बनवाया था, जिनमें से अनेक उत्तर भारत से थे, और वह उनमें सिख समुदाय के सदस्यों की विशेष रूप से पहचान करता है।
• के. टी. एस. सराओ का विशेषज्ञ ग्रंथ परिसर में दो गुरमुखी शिलालेखों की पहचान करता है और स्थल को एक ऐसा आश्रम बताता है जिसमें हिंदू तथा सिख तीर्थयात्री, व्यापारी और साधु ठहरते थे।
• सराओ का शिलालेख-अध्ययन कोठरी 7 और 10 से संबद्ध गुरमुखी पट्टिकाओं की पहचान करता है; दोनों में मूल मंत्र अंकित है। एक शिलालेख धरम · धर्मस्थान के निर्माण को दर्ज करता है, जो केवल व्यापारी-उपस्थिति के अनुमान के बजाय निश्चित-संस्था का सीधा प्रमाण देता है।
• बचे हुए शिलालेख तथा बाद के यात्री · विरासत साक्ष्य इस स्थल पर एक ऐतिहासिक उदासी धार्मिक परत का समर्थन करते हैं। यह उदासी परत HG-899 का ही हिस्सा है, कोई अलग भौतिक-स्थल अभिलेख नहीं।
5. Guru Nanak Visit Claim, Separate Confidence Layer5. Guru Nanak Visit Claim, Separate Confidence Layer5. गुरु नानक की यात्रा का दावा, अलग विश्वसनीयता स्तर
The existence of Sikh and Udasi material at Ateshgah does not by itself prove that Guru Nanak Dev Ji personally visited the complex. Surindar Singh Kohli wrote that Guru Nanak 'seems' to have visited Surakhani and interpreted later Udasi tablets as commemorating that visit. Sarao similarly argues that some inscriptions were installed to commemorate a Guru Nanak visit. These are historical interpretations of later material, not contemporary sixteenth-century documentation.
A separate SikhNet review of the Baku question explicitly notes that contemporary evidence confirming Guru Nanak Ji and Bhai Mardana Ji at Baku had not been located and called for further research. Pothi therefore records the personal-visit association as low-moderate and contested while retaining high confidence in the later Sikh-Udasi institutional use of the surviving complex.
ਆਤਿਸ਼ਗਾਹ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸਮੂਹ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਖ਼ੁਦ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੇ ਸੁਰਾਖਾਨੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ 'ਜਾਪਦੀ' ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀ ਪੱਟੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ। ਸਰਾਓ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਝ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਕੋਈ ਸਮਕਾਲੀ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨਹੀਂ।
ਬਾਕੂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਨੈੱਟ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸਮੀਖਿਆ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਬਾਕੂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਲੱਭੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੋਜ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲਈ ਪੋਥੀ ਇਸ ਨਿੱਜੀ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਦਰਮਿਆਨੇ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦਿਤ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਬਚੇ ਹੋਏ ਸਮੂਹ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸਿੱਖ-ਉਦਾਸੀ ਸੰਸਥਾਗਤ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਭਰੋਸਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
आतेशगाह में सिख और उदासी सामग्री का होना अपने आप यह सिद्ध नहीं करता कि गुरु नानक देव जी स्वयं इस परिसर में आए थे। सुरिंदर सिंह कोहली ने लिखा कि गुरु नानक सुराखानी आए 'प्रतीत होते हैं' और बाद की उदासी पट्टिकाओं की व्याख्या उस यात्रा की स्मृति के रूप में की। सराओ भी तर्क देते हैं कि कुछ शिलालेख गुरु नानक की यात्रा की स्मृति में लगाए गए थे। ये बाद की सामग्री की ऐतिहासिक व्याख्याएँ हैं, समकालीन सोलहवीं सदी का प्रलेखन नहीं।
बाकू के प्रश्न पर सिखनेट की एक अलग समीक्षा स्पष्ट रूप से नोट करती है कि गुरु नानक जी और भाई मरदाना जी की बाकू में उपस्थिति की पुष्टि करने वाला समकालीन साक्ष्य नहीं मिला था, और आगे शोध की माँग करती है। इसलिए पोथी व्यक्तिगत-यात्रा संबद्धता को निम्न से मध्यम तथा विवादित दर्ज करती है, जबकि बचे हुए परिसर के बाद के सिख-उदासी संस्थागत उपयोग में उच्च विश्वास बनाए रखती है।
6. Architecture and Surviving Features6. Architecture and Surviving Features6. स्थापत्य और बची हुई विशेषताएँ
• Overall plan: Pentagonal walled complex surrounding an open courtyard • Central feature: Four-sided central fire altar / chahartagh • Cells: Approximately 24 cells / rooms in current official descriptions • Guest space: Balakhana / guest chamber above the entrance • Inscriptions: Official sources report 21 surviving inscriptions; scripts include Devanagari, Gurmukhi and Persian • Gurmukhi sub-features: Two Gurmukhi inscriptions documented in specialist study; cells 7 and 10 are key Sikh-Udasi evidence • Other features: Historic wells, fire altars, cremation area and remnants of gas infrastructure described by current heritage sources • Present fabric: Restored heritage complex; do not claim any surviving sixteenth-century Guru Nanak-period Sikh building fabric
• ਸਮੁੱਚੀ ਬਣਤਰ: ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਪੰਜਭੁਜੀ ਦੀਵਾਰਬੰਦ ਸਮੂਹ • ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ: ਚਾਰ-ਪਾਸੀ ਕੇਂਦਰੀ ਅਗਨੀ ਵੇਦੀ / ਚਹਾਰਤਾਗ਼ • ਕੋਠੜੀਆਂ: ਮੌਜੂਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 24 ਕੋਠੜੀਆਂ / ਕਮਰੇ • ਮਹਿਮਾਨ ਥਾਂ: ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਬਾਲਾਖ਼ਾਨਾ / ਮਹਿਮਾਨ ਕਮਰਾ • ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ: ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਰੋਤ 21 ਬਚੇ ਹੋਏ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਨਾਗਰੀ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ • ਗੁਰਮੁਖੀ ਉਪ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ: ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਬੱਧ ਕੀਤੇ ਗਏ; ਕੋਠੜੀ 7 ਅਤੇ 10 ਮੁੱਖ ਸਿੱਖ-ਉਦਾਸੀ ਸਬੂਤ ਹਨ • ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ: ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਰਾਸਤ ਸਰੋਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਪੁਰਾਤਨ ਖੂਹ, ਅਗਨੀ ਵੇਦੀਆਂ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਗੈਸ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ • ਮੌਜੂਦਾ ਬਣਤਰ: ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਵਿਰਾਸਤ ਸਮੂਹ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਚੇ ਹੋਏ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ-ਕਾਲ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਮਾਰਤੀ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਾ ਕਰੋ
• समग्र योजना: एक खुले प्रांगण को घेरता पंचकोणीय प्राचीरयुक्त परिसर • केंद्रीय विशेषता: चार भुजाओं वाली केंद्रीय अग्नि-वेदी · चहारताक • कोठरियाँ: वर्तमान आधिकारिक विवरणों में लगभग 24 कोठरियाँ · कमरे • अतिथि स्थान: प्रवेश-द्वार के ऊपर बालाखाना · अतिथि कक्ष • शिलालेख: आधिकारिक स्रोत 21 बचे हुए शिलालेख बताते हैं; लिपियों में देवनागरी, गुरमुखी और फ़ारसी शामिल हैं • गुरमुखी उप-विशेषताएँ: विशेषज्ञ अध्ययन में दो गुरमुखी शिलालेख प्रलेखित; कोठरी 7 और 10 प्रमुख सिख-उदासी साक्ष्य हैं • अन्य विशेषताएँ: वर्तमान विरासत स्रोतों द्वारा वर्णित ऐतिहासिक खूह, अग्नि-वेदियाँ, दाह-संस्कार क्षेत्र और गैस अवसंरचना के अवशेष • वर्तमान संरचना: पुनर्स्थापित विरासत परिसर; सोलहवीं सदी की गुरु नानक-कालीन किसी बची हुई सिख भवन-संरचना का दावा न करें
7. Current Management and Visitor Record7. Current Management and Visitor Record7. वर्तमान प्रबंध और दर्शक अभिलेख
• Current authority: Ateshgah Temple State Historical-Architectural Reserve, under Azerbaijan’s state heritage/tourism reserve-management system • Current use: Museum / state historical-architectural reserve and visitor attraction • Access: Public visitor access under reserve rules and ticketing • Navigation: Because the physical complex survives, a site-centre map pin is permissible. Entrance-level survey should remain a separate mapping task. • Religious designation: Database should display 'multi-faith sacred complex with Sikh-Udasi heritage', not simply 'historical gurdwara'. • UNESCO wording: Tentative List only. Do not label the site 'UNESCO World Heritage' unless its status changes in the future.
• ਮੌਜੂਦਾ ਅਧਿਕਾਰ: ਆਤਿਸ਼ਗਾਹ ਟੈਂਪਲ ਸਟੇਟ ਹਿਸਟੌਰੀਕਲ-ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਰਿਜ਼ਰਵ, ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਦੀ ਰਾਜ ਵਿਰਾਸਤ/ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਰਿਜ਼ਰਵ-ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਧੀਨ • ਮੌਜੂਦਾ ਵਰਤੋਂ: ਅਜਾਇਬ ਘਰ / ਰਾਜ ਇਤਿਹਾਸਕ-ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਰਿਜ਼ਰਵ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ • ਪਹੁੰਚ: ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਟਿਕਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਧੀਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦਰਸ਼ਕ ਪਹੁੰਚ • ਨੈਵੀਗੇਸ਼ਨ: ਕਿਉਂਕਿ ਭੌਤਿਕ ਸਮੂਹ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਥਾਨ-ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਪਿੰਨ ਲਗਾਉਣਾ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ। ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਪੱਧਰ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਵੱਖਰੇ ਨਕਸ਼ਾ ਕਾਰਜ ਵਜੋਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। • ਧਾਰਮਿਕ ਪਦਵੀ: ਡੇਟਾਬੇਸ ਨੂੰ 'ਸਿੱਖ-ਉਦਾਸੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਾਲਾ ਬਹੁ-ਧਰਮੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮੂਹ' ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ 'ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ' ਨਹੀਂ। • ਯੂਨੈਸਕੋ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ: ਸਿਰਫ਼ ਟੈਂਟੇਟਿਵ ਸੂਚੀ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ, ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ 'ਯੂਨੈਸਕੋ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ' ਨਾ ਕਹੋ।
• वर्तमान प्राधिकरण: आतेशगाह मंदिर राजकीय ऐतिहासिक-वास्तुशिल्पीय संरक्षित क्षेत्र, अज़रबैजान की राजकीय विरासत · पर्यटन संरक्षित-क्षेत्र प्रबंधन व्यवस्था के अंतर्गत • वर्तमान उपयोग: संग्रहालय · राजकीय ऐतिहासिक-वास्तुशिल्पीय संरक्षित क्षेत्र और दर्शनीय स्थल • पहुँच: संरक्षित-क्षेत्र के नियमों और टिकट व्यवस्था के अंतर्गत सार्वजनिक प्रवेश • नेविगेशन: चूँकि भौतिक परिसर विद्यमान है, स्थल-केंद्र का मानचित्र पिन अनुमत है। प्रवेश-द्वार स्तर का सर्वेक्षण एक अलग मानचित्रण कार्य रहना चाहिए। • धार्मिक अभिधान: डेटाबेस में 'सिख-उदासी विरासत वाला बहु-धार्मिक पवित्र परिसर' दिखाया जाना चाहिए, केवल 'ऐतिहासिक गुरुद्वारा' नहीं। • यूनेस्को शब्दावली: केवल अस्थायी सूची (Tentative List)। जब तक भविष्य में इसकी स्थिति न बदले, इस स्थल को 'यूनेस्को विश्व धरोहर' न कहें।