HG-231
Gurdwara Tahli Sahib, Santokhsarਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ, ਸੰਤੋਖਸਰGurdwara Tahli Sahib, Santokhsar
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ, ਸੰਤੋਖਸਰ
Amritsar, Punjab, Indiaਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤअमृतसर, पंजाब, भारत
- Associated withਸੰਬੰਧਿਤसंबंधित
- Guru Ram Das Ji; Guru Arjan Dev Ji; Santokhsar excavationਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ; ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ; ਸੰਤੋਖਸਰ ਦੀ ਖੁਦਾਈगुरु राम दास जी; गुरु अर्जन देव जी; संतोखसर की खुदाई
- Periodਸਮਾਂकाल
- Pre-Guruship service of Bhai Jetha Ji; Guru Ram Das period; Guru Arjan periodਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ; ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਕਾਲ; ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਕਾਲभाई जेठा जी की गुरगद्दी से पहले की सेवा; गुरु राम दास काल; गुरु अर्जन काल
- Site typeਅਸਥਾਨ ਦੀ ਕਿਸਮस्थल प्रकार
- Historic tree / excavation-supervision site / gurdwaraਇਤਿਹਾਸਕ ਬਿਰਖ · ਖੁਦਾਈ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਾਲਾ ਅਸਥਾਨ · ਗੁਰਦੁਆਰਾऐतिहासिक वृक्ष · खुदाई निगरानी स्थान · गुरुद्वारा
- Current statusਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀवर्तमान स्थिति
- Active historical gurdwara beside Santokhsar.ਸੰਤੋਖਸਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਸਰਗਰਮ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ।संतोखसर के साथ सक्रिय ऐतिहासिक गुरुद्वारा।
- Coordinatesਕੋਆਰਡੀਨੇਟनिर्देशांक
- Pending exact Pothi map verification
Short Overviewਸੰਖੇਪ ਝਲਕसंक्षिप्त परिचय
Gurdwara Tahli Sahib stands beside Santokhsar and commemorates the tahli, or Indian rosewood, tree under which Bhai Jetha Ji, later Guru Ram Das Ji, is remembered as supervising excavation work.
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ ਸੰਤੋਖਸਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਟਾਹਲੀ ਦੇ ਬਿਰਖ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਹੇਠ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਬਣੇ, ਖੁਦਾਈ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
गुरुद्वारा टाहली साहिब संतोखसर के साथ है और उस टाहली, अर्थात शीशम, के वृक्ष का स्मरण कराता है जिसके नीचे भाई जेठा जी, बाद के गुरु राम दास जी, को खुदाई के कार्य की निगरानी करते स्मरण किया जाता है।
Why This Place Is Historicalਇਹ ਥਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਉਂ ਹੈयह स्थान ऐतिहासिक क्यों है
Tahli Sahib preserves the period when Bhai Jetha Ji served Guru Amar Das Ji before becoming the Fourth Guru. It links physical seva directly with the later founding of Amritsar.
ਟਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਕਾਲ ਨੂੰ ਸਾਂਭਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
टाहली साहिब उस काल को सुरक्षित रखता है जब भाई जेठा जी चौथे पातशाह बनने से पहले गुरु अमर दास जी की सेवा में थे। यह शारीरिक सेवा को सीधे अमृतसर की बाद की स्थापना से जोड़ता है।
Full Historyਪੂਰਾ ਇਤਿਹਾਸपूरा इतिहास
The Sikh Encyclopedia states that the excavation of Santokhsar was begun by Bhai Jetha Ji under Guru Amar Das Ji's direction, traditionally in 1564.
Work was interrupted when Bhai Jetha Ji was recalled to Goindwal. The tank remained incomplete until Guru Arjan Dev Ji later finished it.
The Gurdwara Tahli Sahib tradition centres on a tahli tree under which Guru Ram Das Ji, and later Guru Arjan Dev Ji, supervised excavation work. The Sikh Encyclopedia says only a stump of the historic tree remained at the time of its reference.
SGPC's Amritsar history similarly lists Gurdwara Tahli Sahib among important city shrines and connects it with Guru Ram Das Ji resting under a tahli tree.
The current rectangular gurdwara hall is a later structure beside the sarovar. The tree association is traditional and should not be converted into an unsupported botanical claim that the surviving material can be scientifically dated to the sixteenth century.
ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਤੋਖਸਰ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਹੇਠ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ 1564 ਵਿੱਚ।
ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਬੁਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪੈ ਗਿਆ। ਸਰੋਵਰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਅਧੂਰਾ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕੀਤਾ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਉਸ ਟਾਹਲੀ ਦੇ ਬਿਰਖ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਹੇਠ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਖੁਦਾਈ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਿਰਖ ਦਾ ਕੇਵਲ ਮੁੱਢ ਹੀ ਬਚਿਆ ਸੀ।
ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਟਾਹਲੀ ਦੇ ਬਿਰਖ ਹੇਠ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮੌਜੂਦਾ ਆਇਤਾਕਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਾਲ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ। ਬਿਰਖ ਵਾਲੀ ਸੰਗਤ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਬਨਸਪਤੀ ਦਾਅਵੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
सिख विश्वकोश कहता है कि संतोखसर की खुदाई भाई जेठा जी ने गुरु अमर दास जी के निर्देश पर आरंभ की, परंपरा के अनुसार 1564 में।
जब भाई जेठा जी को गोइंदवाल वापस बुलाया गया तो यह कार्य रुक गया। यह सरोवर तब तक अधूरा रहा जब तक गुरु अर्जन देव जी ने बाद में उसे पूरा नहीं किया।
गुरुद्वारा टाहली साहिब की परंपरा उस टाहली वृक्ष पर केंद्रित है जिसके नीचे गुरु राम दास जी और बाद में गुरु अर्जन देव जी खुदाई के कार्य की निगरानी करते थे। सिख विश्वकोश कहता है कि उसके संदर्भ के समय उस ऐतिहासिक वृक्ष का केवल एक ठूँठ बचा था।
शिरोमणि कमेटी का अमृतसर इतिहास भी गुरुद्वारा टाहली साहिब को नगर के महत्वपूर्ण गुरुद्वारों में गिनता है और उसे एक टाहली वृक्ष के नीचे गुरु राम दास जी के विश्राम से जोड़ता है।
सरोवर के साथ वर्तमान आयताकार गुरुद्वारा हॉल बाद का ढाँचा है। यह वृक्ष संबंध पारंपरिक है और उसे इस असमर्थित वानस्पतिक दावे में नहीं बदलना चाहिए कि बचे हुए अंश को वैज्ञानिक रूप से सोलहवीं सदी का सिद्ध किया जा सकता है।
What Happened Hereਇੱਥੇ ਕੀ ਹੋਇਆयहाँ क्या हुआ
Bhai Jetha Ji, later Guru Ram Das Ji, is remembered as supervising Santokhsar excavation from beneath the tahli tree preserved in the shrine tradition.
ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਬਣੇ, ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭੇ ਗਏ ਟਾਹਲੀ ਦੇ ਬਿਰਖ ਹੇਠੋਂ ਸੰਤੋਖਸਰ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
भाई जेठा जी, बाद के गुरु राम दास जी, को गुरुद्वारा परंपरा में सुरक्षित उस टाहली वृक्ष के नीचे से संतोखसर की खुदाई की निगरानी करते स्मरण किया जाता है।
Gurus and Historical Figures Connected With This Siteਇਸ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂइस स्थान से जुड़े गुरु साहिबान और ऐतिहासिक हस्तियाँ
Guru Ram Das Ji; Guru Amar Das Ji; Guru Arjan Dev Ji; Sikh sevadars involved in excavation.
ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ; ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ; ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ; ਖੁਦਾਈ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਸਿੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ।
गुरु राम दास जी; गुरु अमर दास जी; गुरु अर्जन देव जी; खुदाई में लगे सिख सेवादार।
Historical Structures and Featuresਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਸੀਅਤਾਂऐतिहासिक इमारतें और विशेषताएँ
• Tahli-tree stump/relic tradition.
• Gurdwara hall on the western side of Santokhsar.
• Direct visual relationship with the historic sarovar.
• ਟਾਹਲੀ ਦੇ ਬਿਰਖ ਦੇ ਮੁੱਢ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪਰੰਪਰਾ।
• ਸੰਤੋਖਸਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਵਾਲਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਾਲ।
• ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਵਰ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸਬੰਧ।
• टाहली वृक्ष के ठूँठ · निशानी की परंपरा।
• संतोखसर के पश्चिम में गुरुद्वारा हॉल।
• ऐतिहासिक सरोवर से सीधा दृश्य संबंध।
Original Site vs Current Buildingਅਸਲੀ ਥਾਂ ਬਨਾਮ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤमूल स्थान बनाम वर्तमान इमारत
The gurdwara structure is later. The historical association is with the excavation site and tahli-tree tradition rather than the age of the current hall.
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਬਾਅਦ ਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੰਧ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਨਾਲੋਂ ਖੁਦਾਈ ਵਾਲੇ ਅਸਥਾਨ ਅਤੇ ਟਾਹਲੀ ਦੇ ਬਿਰਖ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਹੈ।
गुरुद्वारा ढाँचा बाद का है। ऐतिहासिक संबंध वर्तमान हॉल की आयु से नहीं, बल्कि उस खुदाई स्थल और टाहली वृक्ष परंपरा से है।
Historical Timelineਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾऐतिहासिक समय-रेखा
• 1560s tradition: Bhai Jetha Ji begins or supervises Santokhsar excavation under Guru Amar Das Ji. • Guru Ram Das period: The place remains tied to Guru Ram Das Ji's early Amritsar work. • 1588: Sikh Encyclopedia records completion of Santokhsar under Guru Arjan Dev Ji. • 1903-1919: Santokhsar undergoes major preservation and desilting efforts after long neglect. • Present: Tahli Sahib remains an active shrine beside the restored sarovar.
• 1560ਵਿਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ: ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਹੇਠ ਸੰਤੋਖਸਰ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਜਾਂ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। • ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਕਾਲ: ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। • 1588: ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਹੇਠ ਸੰਤੋਖਸਰ ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। • 1903 ਤੋਂ 1919: ਲੰਬੇ ਅਣਗਹਿਲੇ ਬਾਅਦ ਸੰਤੋਖਸਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਗਾਰ ਕੱਢਣ ਦੇ ਯਤਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। • ਵਰਤਮਾਨ: ਟਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ ਬਹਾਲ ਹੋਏ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
• 1560 के दशक की परंपरा: भाई जेठा जी गुरु अमर दास जी के अधीन संतोखसर की खुदाई आरंभ करते या उसकी निगरानी करते हैं। • गुरु राम दास काल: यह स्थान गुरु राम दास जी के आरंभिक अमृतसर कार्य से जुड़ा रहता है। • 1588: सिख विश्वकोश गुरु अर्जन देव जी के अधीन संतोखसर के पूरा होने को अंकित करता है। • 1903-1919: लंबी उपेक्षा के बाद संतोखसर की बड़ी संभाल और गाद निकालने का कार्य होता है। • वर्तमान: टाहली साहिब उस पुनः सँवरे सरोवर के साथ एक सक्रिय गुरुद्वारा बना हुआ है।
Related Sakhis / Pothi Cross-Linksਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਖੀਆਂ / ਪੋਥੀ ਕੜੀਆਂसंबंधित साखियाँ / पोथी कड़ियाँ
• Guru Ram Das Ji: seva under Guru Amar Das Ji
• HG-232 Santokhsar Sarovar
• Founding of Amritsar
• ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ: ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਹੇਠ ਸੇਵਾ
• HG-232 ਸੰਤੋਖਸਰ ਸਰੋਵਰ
• ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ
• गुरु राम दास जी: गुरु अमर दास जी के अधीन सेवा
• HG-232 संतोखसर सरोवर
• अमृतसर की स्थापना
What Visitors Can See Todayਅੱਜ ਦਰਸ਼ਕ ਕੀ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨआज दर्शक क्या देख सकते हैं
Tahli Sahib remains an active historical shrine within old Amritsar.
ਟਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਇਤਿਹਾਸਕ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
टाहली साहिब पुराने अमृतसर के भीतर एक सक्रिय ऐतिहासिक गुरुद्वारा बना हुआ है।
Source Notes and Historical Disagreementsਸਰੋਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਤਭੇਦस्रोत टिप्पणियाँ और ऐतिहासिक मतभेद
• SGPC gives differing traditions for when the Santokhsar work began, including 1564 and 1570 in different historical summaries.
• The sacred-tree association is strong tradition, but the biological age of any surviving stump should not be asserted without scientific evidence.
• ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖਸਰ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 1564 ਅਤੇ 1570 ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
• ਪਵਿੱਤਰ ਬਿਰਖ ਵਾਲੀ ਸੰਗਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਮੁੱਢ ਦੀ ਜੈਵਿਕ ਉਮਰ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ ਬਿਨਾਂ ਦਾਅਵੇ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
• शिरोमणि कमेटी अलग-अलग ऐतिहासिक सारांशों में संतोखसर का कार्य आरंभ होने की भिन्न परंपराएँ देती है, जिनमें 1564 और 1570 शामिल हैं।
• पावन वृक्ष का संबंध मजबूत परंपरा है, परंतु किसी बचे हुए ठूँठ की जैविक आयु वैज्ञानिक साक्ष्य के बिना नहीं बतानी चाहिए।
Referencesਹਵਾਲੇसंदर्भ
- The Sikh Encyclopedia, Amritsar / Gurdwara Tahli Sahib https://www.thesikhencyclopedia.com/amritsar/
- SGPC, The City: Amritsar https://sgpc.net/the-city-amritsar/
- SGPC, Sri Guru Ram Das Ji https://sgpc.net/ten-guru-sahibs/guru-ramdas-sahib/