HG-232
Santokhsar Sarovar Historical Siteਸੰਤੋਖਸਰ ਸਰੋਵਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨSantokhsar Sarovar Historical Site
ਸੰਤੋਖਸਰ ਸਰੋਵਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ
Amritsar, Punjab, Indiaਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤअमृतसर, पंजाब, भारत
- Associated withਸੰਬੰਧਿਤसंबंधित
- Guru Amar Das Ji; Bhai Jetha Ji / Guru Ram Das Ji; Guru Arjan Dev Jiਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ; ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ / ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ; ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀगुरु अमर दास जी; भाई जेठा जी · गुरु राम दास जी; गुरु अर्जन देव जी
- Periodਸਮਾਂकाल
- Guru Amar Das period through Guru Arjan period; later conservation historyਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਕਾਲ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਕਾਲ ਤੱਕ; ਬਾਅਦ ਦਾ ਸੰਭਾਲ ਇਤਿਹਾਸगुरु अमर दास काल से गुरु अर्जन काल तक; बाद का संरक्षण इतिहास
- Site typeਅਸਥਾਨ ਦੀ ਕਿਸਮस्थल प्रकार
- Sarovar / water heritageਸਰੋਵਰ / ਜਲ ਵਿਰਾਸਤसरोवर · जल धरोहर
- Current statusਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀवर्तमान स्थिति
- Active restored historical sarovar associated with Gurdwara Tahli Sahib.ਸਰਗਰਮ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਵਰ ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।गुरुद्वारा टाहली साहिब से जुड़ा सक्रिय पुनः सँवरा ऐतिहासिक सरोवर।
- Coordinatesਕੋਆਰਡੀਨੇਟनिर्देशांक
- Pending exact Pothi map verification
Short Overviewਸੰਖੇਪ ਝਲਕसंक्षिप्त परिचय
Santokhsar is one of the oldest sacred water projects of early Amritsar and predates the completed Amrit Sarovar. It is closely associated with Bhai Jetha Ji's seva before he became Guru Ram Das Ji.
ਸੰਤੋਖਸਰ ਮੁੱਢਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕੰਮਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਬਣੇ।
संतोखसर आरंभिक अमृतसर के सबसे पुराने पावन जल कार्यों में से एक है और पूरे हुए अमृत सरोवर से पहले का है। यह भाई जेठा जी की उस सेवा से गहरा जुड़ा है जो उनके गुरु राम दास जी बनने से पहले की है।
Why This Place Is Historicalਇਹ ਥਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਉਂ ਹੈयह स्थान ऐतिहासिक क्यों है
Santokhsar shows that the creation of Amritsar was not a single event. Guru Ram Das Ji's city-building experience grew through earlier excavation and settlement work undertaken under Guru Amar Das Ji.
ਸੰਤੋਖਸਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੋਈ ਇੱਕੋ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ-ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕੀਤੀ ਪਹਿਲੀ ਖੁਦਾਈ ਅਤੇ ਵਸਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਵਧਿਆ।
संतोखसर दिखाता है कि अमृतसर का बनना कोई एक घटना नहीं थी। गुरु राम दास जी का नगर बसाने का अनुभव गुरु अमर दास जी के अधीन किए गए पहले के खुदाई और बसावट कार्यों से बढ़ा।
Full Historyਪੂਰਾ ਇਤਿਹਾਸपूरा इतिहास
SGPC and the Sikh Encyclopedia identify Santokhsar as an early sarovar project associated with Bhai Jetha Ji, later Guru Ram Das Ji, working under Guru Amar Das Ji's instructions.
The Sikh Encyclopedia gives 1564 for the commencement of excavation, while SGPC's city history explicitly notes another source giving 1570. This variation should be retained in Pothi.
Work was suspended before completion when Bhai Jetha Ji returned to Goindwal. Guru Arjan Dev Ji later completed Santokhsar, with the Sikh Encyclopedia giving 1588.
During the turbulent eighteenth century the tank deteriorated. The Sikh Encyclopedia describes serious neglect by the nineteenth century, including the silting of the water channel and use of the tank as a refuse area.
The site was saved from possible filling and underwent major cleaning and desilting in the early twentieth century, including karseva associated with Sant Sham Singh and Sant Gurmukh Singh.
Santokhsar therefore contains both Guru-period history and an important modern Sikh heritage-conservation story.
ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਸੰਤੋਖਸਰ ਨੂੰ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ, ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਮੁੱਢਲਾ ਸਰੋਵਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਹੇਠ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਖੁਦਾਈ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਈ 1564 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ 1570 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਿੰਨਤਾ ਪੋਥੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਪਰਤਣ 'ਤੇ ਕੰਮ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖਸਰ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ 1588 ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
ਅਸ਼ਾਂਤ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਗੜ ਗਈ। ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਗੰਭੀਰ ਅਣਗਹਿਲੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਲ-ਨਾਲੀ ਦਾ ਗਾਦ ਭਰਨਾ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਕੂੜੇ ਦੀ ਥਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਵੀ ਭਰਾਈ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਗਾਦ ਕੱਢਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੰਤ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਸੰਤੋਖਸਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੋਵੇਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
शिरोमणि कमेटी और सिख विश्वकोश संतोखसर को एक आरंभिक सरोवर कार्य बताते हैं जो भाई जेठा जी, बाद के गुरु राम दास जी, से जुड़ा है और जो गुरु अमर दास जी के निर्देश पर हुआ।
सिख विश्वकोश खुदाई का आरंभ 1564 बताता है, जबकि शिरोमणि कमेटी का नगर इतिहास स्पष्ट रूप से एक अन्य स्रोत का उल्लेख करता है जो 1570 देता है। पोथी को यह भेद बनाए रखना चाहिए।
भाई जेठा जी के गोइंदवाल लौटने पर यह कार्य पूरा होने से पहले रुक गया। गुरु अर्जन देव जी ने बाद में संतोखसर पूरा किया, और सिख विश्वकोश उसका वर्ष 1588 देता है।
अठारहवीं सदी की उथल-पुथल में यह सरोवर बिगड़ गया। सिख विश्वकोश उन्नीसवीं सदी तक की गंभीर उपेक्षा का वर्णन करता है, जिसमें जल नाले का भर जाना और सरोवर का कूड़े की जगह के रूप में प्रयोग शामिल है।
यह स्थान संभावित रूप से भर दिए जाने से बचा और बीसवीं सदी के आरंभ में उसकी बड़ी सफाई तथा गाद निकालने का कार्य हुआ, जिसमें संत शाम सिंह और संत गुरमुख सिंह से जुड़ी कार सेवा शामिल थी।
इसलिए संतोखसर में गुरु-कालीन इतिहास भी है और सिख धरोहर संरक्षण की एक महत्वपूर्ण आधुनिक कथा भी।
What Happened Hereਇੱਥੇ ਕੀ ਹੋਇਆयहाँ क्या हुआ
Bhai Jetha Ji worked on the excavation of Santokhsar under Guru Amar Das Ji. The sarovar was later completed under Guru Arjan Dev Ji and preserved after periods of severe neglect.
ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸੰਤੋਖਸਰ ਦੀ ਖੁਦਾਈ 'ਤੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਸਰੋਵਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਅਣਗਹਿਲੀ ਦੇ ਦੌਰਾਂ ਬਾਅਦ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ।
भाई जेठा जी ने गुरु अमर दास जी के अधीन संतोखसर की खुदाई पर काम किया। यह सरोवर बाद में गुरु अर्जन देव जी के अधीन पूरा हुआ और गंभीर उपेक्षा के दौर के बाद बचाया गया।
Gurus and Historical Figures Connected With This Siteਇਸ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂइस स्थान से जुड़े गुरु साहिबान और ऐतिहासिक हस्तियाँ
Guru Amar Das Ji; Guru Ram Das Ji as Bhai Jetha Ji; Guru Arjan Dev Ji; later Sikh karseva leaders and Amritsar sangat.
ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ; ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਵਜੋਂ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ; ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ; ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਆਗੂ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਗਤ।
गुरु अमर दास जी; भाई जेठा जी के रूप में गुरु राम दास जी; गुरु अर्जन देव जी; बाद के सिख कार सेवा अगुवे और अमृतसर की संगत।
Historical Structures and Featuresਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਸੀਅਤਾਂऐतिहासिक इमारतें और विशेषताएँ
• Large historic sarovar in old Amritsar.
• Adjacent Gurdwara Tahli Sahib.
• Historic water-channel and conservation history.
• ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਵਰ।
• ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ।
• ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਲ-ਨਾਲੀ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ।
• पुराने अमृतसर में बड़ा ऐतिहासिक सरोवर।
• साथ लगता गुरुद्वारा टाहली साहिब।
• ऐतिहासिक जल नाला और संरक्षण इतिहास।
Original Site vs Current Buildingਅਸਲੀ ਥਾਂ ਬਨਾਮ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤमूल स्थान बनाम वर्तमान इमारत
Santokhsar is a water-heritage site rather than a single gurdwara building. Its stone and marble edges and associated structures reflect later repairs and conservation.
ਸੰਤੋਖਸਰ ਇੱਕ ਜਲ-ਵਿਰਾਸਤ ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਇਮਾਰਤ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਢਾਂਚੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
संतोखसर किसी एक गुरुद्वारा इमारत के बजाय एक जल धरोहर स्थान है। उसके पत्थर और संगमरमर के किनारे तथा साथ के ढाँचे बाद की मरम्मत और संरक्षण को दिखाते हैं।
Historical Timelineਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾऐतिहासिक समय-रेखा
• 1564 / 1570 tradition: Sources differ on commencement of excavation under Guru Amar Das Ji's direction and Bhai Jetha Ji's service. • 1588: Sikh Encyclopedia dates completion under Guru Arjan Dev Ji. • 1824: A canal-fed channel is recorded as supplying the sarovar. • 1903: Municipal concern over the neglected tank becomes a preservation crisis. • 1919: Major desilting through karseva. • Present: Santokhsar remains a restored sacred sarovar.
• 1564 / 1570 ਪਰੰਪਰਾ: ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੇਠ ਖੁਦਾਈ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। • 1588: ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮੁਕੰਮਲੀ ਦੀ ਮਿਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। • 1824: ਇੱਕ ਨਹਿਰ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਭਰਨ ਵਾਲੀ ਨਾਲੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। • 1903: ਅਣਗੌਲੇ ਸਰੋਵਰ ਬਾਰੇ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਇੱਕ ਸੰਭਾਲ-ਸੰਕਟ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। • 1919: ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਵੱਡੀ ਗਾਦ ਕੱਢਣ ਦੀ ਸੇਵਾ। • ਵਰਤਮਾਨ: ਸੰਤੋਖਸਰ ਇੱਕ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
• 1564 · 1570 की परंपरा: गुरु अमर दास जी के निर्देश और भाई जेठा जी की सेवा से खुदाई आरंभ होने पर स्रोत भिन्न हैं। • 1588: सिख विश्वकोश गुरु अर्जन देव जी के अधीन इसके पूरा होने की तिथि देता है। • 1824: एक नहर से जुड़ा नाला इस सरोवर को जल देता अंकित है। • 1903: उपेक्षित सरोवर पर नगरपालिका की चिंता एक संरक्षण संकट बनती है। • 1919: कार सेवा से बड़ी गाद निकाली जाती है। • वर्तमान: संतोखसर एक पुनः सँवरा पावन सरोवर बना हुआ है।
Related Sakhis / Pothi Cross-Linksਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਖੀਆਂ / ਪੋਥੀ ਕੜੀਆਂसंबंधित साखियाँ / पोथी कड़ियाँ
• HG-231 Gurdwara Tahli Sahib
• Guru Ram Das Ji's pre-Guruship seva
• Guru Arjan Dev Ji's completion of early Amritsar projects
• HG-231 ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ
• ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ
• ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਮੁੱਢਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲੀ
• HG-231 गुरुद्वारा टाहली साहिब
• गुरु राम दास जी की गुरगद्दी से पहले की सेवा
• गुरु अर्जन देव जी द्वारा आरंभिक अमृतसर कार्यों का पूरा होना
What Visitors Can See Todayਅੱਜ ਦਰਸ਼ਕ ਕੀ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨआज दर्शक क्या देख सकते हैं
Santokhsar is an active sacred-water heritage site in old Amritsar and should appear as a mapped point connected to Tahli Sahib.
ਸੰਤੋਖਸਰ ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਪਵਿੱਤਰ-ਜਲ ਵਿਰਾਸਤ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇੱਕ ਨਕਸ਼ੇ-ਬੱਧ ਬਿੰਦੂ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
संतोखसर पुराने अमृतसर में एक सक्रिय पावन-जल धरोहर स्थान है और उसे टाहली साहिब से जुड़े एक मानचित्रित बिंदु के रूप में आना चाहिए।
Source Notes and Historical Disagreementsਸਰੋਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਤਭੇਦस्रोत टिप्पणियाँ और ऐतिहासिक मतभेद
• 1564 and 1570 both appear in institutional summaries for the start of Santokhsar work. Pothi should not collapse them into one false exact date.
• The sarovar itself is distinct from Gurdwara Tahli Sahib; Pothi should cross-link rather than duplicate their narratives.
• ਸੰਤੋਖਸਰ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਈ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸਾਰਾਂਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ 1564 ਅਤੇ 1570 ਦੋਵੇਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਝੂਠੀ ਸਹੀ ਮਿਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਮੇਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
• ਸਰੋਵਰ ਖ਼ੁਦ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ; ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੁਹਰਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਕ੍ਰਾਸ-ਲਿੰਕ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
• संतोखसर का कार्य आरंभ होने के लिए संस्थागत सारांशों में 1564 और 1570 दोनों आते हैं। पोथी को उन्हें एक झूठी सटीक तिथि में नहीं मिलाना चाहिए।
• यह सरोवर स्वयं गुरुद्वारा टाहली साहिब से भिन्न है; पोथी को उनके वर्णन दोहराने के बजाय आपस में जोड़ने चाहिए।
Referencesਹਵਾਲੇसंदर्भ
- The Sikh Encyclopedia, Amritsar / Santokhsar https://www.thesikhencyclopedia.com/amritsar/
- SGPC, The City: Amritsar https://sgpc.net/the-city-amritsar/