HG-479

Gurdwara Dera Nangali Sahib, Poonchਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਨੰਗਾਲੀ ਸਾਹਿਬ, ਪੁੰਛGurdwara Dera Nangali Sahib, Poonch

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਨੰਗਾਲੀ ਸਾਹਿਬ, ਪੁੰਛ

Poonch, Jammu and Kashmir (Union Territory), Indiaਪੁੰਛ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼), ਭਾਰਤपुंछ, जम्मू और कश्मीर (केंद्र शासित प्रदेश), भारत

Guru Gobind Singh Jiਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀगुरु गोबिंद सिंह जी

Associated withਸੰਬੰਧਿਤसंबंधित: Thakur Bhai Mela Singh Ji; Sant Bhai Feru Singh lineage; Maharaja Ranjit Singh; Maharaja Gulab Singh; Mahant Bachitar Singh Jiਠਾਕੁਰ ਭਾਈ ਮੇਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ; ਸੰਤ ਭਾਈ ਫੇਰੂ ਸਿੰਘ ਵੰਸ਼; ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ; ਮਹਾਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ; ਮਹੰਤ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀठाकुर भाई मेला सिंह जी; संत भाई फेरू सिंह की परंपरा; महाराजा रणजीत सिंह; महाराजा गुलाब सिंह; महंत बचित्तर सिंह जी
Periodਸਮਾਂकाल: Founded 1803; nineteenth-century princely patronage; post-1947 reconstruction1803 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ; ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਰਿਆਸਤੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ; 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ1803 में स्थापना; उन्नीसवीं सदी का रियासती संरक्षण; 1947 के बाद पुनर्निर्माण
Site typeਅਸਥਾਨ ਦੀ ਕਿਸਮस्थल प्रकार: Historic Sikh preaching / dera / pilgrimage institutionਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰ / ਡੇਰਾ / ਤੀਰਥ ਅਦਾਰਾऐतिहासिक सिख प्रचार / डेरा / तीर्थ संस्था
Current statusਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀवर्तमान स्थिति: Active major Sikh shrine with langar and pilgrim facilitiesਲੰਗਰ ਅਤੇ ਯਾਤਰੂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰਗਰਮ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨसक्रिय प्रमुख सिख धार्मिक स्थल, लंगर और यात्री सुविधाओं सहित
Coordinatesਕੋਆਰਡੀਨੇਟनिर्देशांक: Pending exact public entrance verification

Short Overviewਸੰਖੇਪ ਝਲਕसंक्षिप्त परिचय

Dera Nangali Sahib is a longstanding Sikh religious institution in the Poonch region, set by Drungali Nallah a few kilometres from Poonch town. District Poonch dates its establishment to 1803 under Thakur Bhai Mela Singh Ji and records a major later patronage relationship with Maharaja Ranjit Singh.

ਡੇਰਾ ਨੰਗਲੀ ਸਾਹਿਬ ਪੁੰਛ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਦਾਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੁੰਛ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਦ੍ਰੁੰਗਲੀ ਨਾਲੇ ਦੇ ਕੋਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੁੰਛ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1803 ਵਿੱਚ ਠਾਕੁਰ ਭਾਈ ਮੇਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।

डेरा नंगली साहिब पुंछ क्षेत्र की एक पुरानी सिख धार्मिक संस्था है, जो पुंछ नगर से कुछ किलोमीटर दूर द्रुंगली नाले के किनारे बसी है। ज़िला पुंछ इसकी स्थापना 1803 में ठाकुर भाई मेला सिंह जी द्वारा बताता है और महाराजा रणजीत सिंह के साथ बाद के एक बड़े संरक्षण संबंध को दर्ज करता है।

Why This Place Is Historicalਇਹ ਥਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਉਂ ਹੈयह स्थान ऐतिहासिक क्यों है

Unlike a Guru-period travel shrine, Nangali Sahib is historically important as an early nineteenth-century Sikh preaching and institutional centre in the western Himalayan region. Its founding date, founder, later reconstruction and continuing pilgrimage role are all preserved in current government material.

ਕਿਸੇ ਗੁਰੂ-ਕਾਲੀਨ ਯਾਤਰਾ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਉਲਟ, ਨੰਗਲੀ ਸਾਹਿਬ ਪੱਛਮੀ ਹਿਮਾਲੀਆ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਅਦਾਰਾਗਤ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼, ਸੰਸਥਾਪਕ, ਬਾਅਦ ਦੀ ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਤੀਰਥ ਭੂਮਿਕਾ, ਸਭ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲੇ ਹੋਏ ਹਨ।

गुरु-कालीन यात्रा स्थल के बजाय नंगली साहिब का ऐतिहासिक महत्व पश्चिमी हिमालयी क्षेत्र के एक आरंभिक उन्नीसवीं सदी के सिख प्रचार और संस्थागत केंद्र के रूप में है। इसकी स्थापना तिथि, संस्थापक, बाद का पुनर्निर्माण और निरंतर तीर्थ भूमिका, ये सब मौजूदा सरकारी सामग्री में सुरक्षित हैं।

Full Historyਪੂਰਾ ਇਤਿਹਾਸपूरा इतिहास

District Poonch states that the gurdwara was established in 1803 by Thakur Bhai Mela Singh Ji, described as the fourth successor of Sant Bhai Feru Singh Ji. Jammu Tourism similarly identifies Thakur Sant Bhai Mela Singh as the founder who halted in the area to spread the message of Sikhism.

The site subsequently received princely patronage. District Poonch says Maharaja Ranjit Singh visited in 1814, attached an estate and later added four villages in 1823. Jammu Tourism gives a different visit year, 1819, and additionally records a 1837 visit by Maharaja Gulab Singh with a jagir grant. Because two official government sources disagree on the Ranjit Singh visit year, Pothi preserves the patronage as strong but leaves the exact year source-attributed.

The original building was destroyed during the violence of 1947 according to District Poonch. The shrine was reconstructed through sangat support under Mahant Bachitar Singh Ji. The current government description presents a large active complex with gurdwara building, langar hall and extensive accommodation.

Nangali Sahib therefore represents the continuity of a regional Sikh institution across princely-state patronage, Partition destruction and post-1947 rebuilding. Its importance does not depend on claiming that one of the Sikh Gurus personally visited the parcel.

ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੁੰਛ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1803 ਵਿੱਚ ਠਾਕੁਰ ਭਾਈ ਮੇਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤ ਭਾਈ ਫੇਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਚੌਥਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੰਮੂ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠਾਕੁਰ ਸੰਤ ਭਾਈ ਮੇਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੰਸਥਾਪਕ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ।

ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਿਆਸਤੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਮਿਲੀ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੁੰਛ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ 1814 ਵਿੱਚ ਆਏ, ਇੱਕ ਜਾਗੀਰ ਲਾਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1823 ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਪਿੰਡ ਜੋੜੇ। ਜੰਮੂ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਦੌਰੇ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਸਾਲ, 1819, ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ 1837 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਗੀਰ ਦਾਨ ਨਾਲ ਦੌਰੇ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੋ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਰਕਾਰੀ ਸਰੋਤ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦੇ ਸਾਲ ਬਾਰੇ ਅਸਹਿਮਤ ਹਨ, ਪੋਥੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਵਜੋਂ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸਹੀ ਸਾਲ ਨੂੰ ਸਰੋਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੁੰਛ ਅਨੁਸਾਰ ਮੂਲ ਇਮਾਰਤ 1947 ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਦੌਰਾਨ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਮਹੰਤ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਮੁੜ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਵੇਰਵਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਇਮਾਰਤ, ਲੰਗਰ ਹਾਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਰਗਰਮ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ ਨੰਗਲੀ ਸਾਹਿਬ ਰਿਆਸਤੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ, ਵੰਡ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਖੇਤਰੀ ਸਿੱਖ ਅਦਾਰੇ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਇਸ ਦਾਅਵੇ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਟੁਕੜੇ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।

ज़िला पुंछ बताता है कि यह गुरुद्वारा 1803 में ठाकुर भाई मेला सिंह जी ने स्थापित किया, जिन्हें संत भाई फेरू सिंह जी का चौथा उत्तराधिकारी बताया गया है। जम्मू पर्यटन भी ठाकुर संत भाई मेला सिंह को ही संस्थापक बताता है, जिन्होंने सिखी का संदेश फैलाने के लिए इस क्षेत्र में पड़ाव किया।

बाद में इस स्थल को रियासती संरक्षण मिला। ज़िला पुंछ कहता है कि महाराजा रणजीत सिंह 1814 में यहाँ आए, एक जागीर जोड़ी और बाद में 1823 में चार गाँव और दिए। जम्मू पर्यटन यात्रा का अलग वर्ष, 1819, बताता है और साथ ही 1837 में महाराजा गुलाब सिंह की यात्रा तथा जागीर देने का उल्लेख करता है। चूँकि दो आधिकारिक सरकारी स्रोत रणजीत सिंह की यात्रा के वर्ष पर असहमत हैं, पोथी इस संरक्षण को मज़बूत मानती है पर सटीक वर्ष को स्रोत-आधारित ही रहने देती है।

ज़िला पुंछ के अनुसार मूल इमारत 1947 की हिंसा में नष्ट हो गई थी। संगत के सहयोग से महंत बचित्तर सिंह जी के नेतृत्व में इस स्थान का पुनर्निर्माण हुआ। मौजूदा सरकारी विवरण एक बड़े सक्रिय परिसर का चित्र देता है, जिसमें गुरुद्वारा भवन, लंगर हॉल और व्यापक ठहरने की व्यवस्था है।

इस प्रकार नंगली साहिब रियासती संरक्षण, विभाजन के विनाश और 1947 के बाद के पुनर्निर्माण के बीच एक क्षेत्रीय सिख संस्था की निरंतरता को दर्शाता है। इसका महत्व इस दावे पर निर्भर नहीं है कि किसी सिख गुरु ने व्यक्तिगत रूप से इस भूखंड की यात्रा की थी।

What Happened Hereਇੱਥੇ ਕੀ ਹੋਇਆयहाँ क्या हुआ

The site was founded as a Sikh preaching centre in 1803 and developed through princely patronage, regional sangat life and later reconstruction after the 1947 destruction of the earlier building.

ਇਸ ਥਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1803 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਹ ਰਿਆਸਤੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ, ਖੇਤਰੀ ਸੰਗਤ ਜੀਵਨ ਅਤੇ 1947 ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ।

इस स्थल की स्थापना 1803 में एक सिख प्रचार केंद्र के रूप में हुई और यह रियासती संरक्षण, क्षेत्रीय संगत के जीवन तथा 1947 में पुरानी इमारत के विनाश के बाद हुए पुनर्निर्माण के माध्यम से विकसित हुआ।

Gurus and Historical Figures Connected With This Siteਇਸ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂइस स्थान से जुड़े गुरु साहिबान और ऐतिहासिक हस्तियाँ

• Thakur Bhai Mela Singh Ji / Sant Bhai Mela Singh - founder in 1803.

• Sant Bhai Feru Singh Ji lineage - institutional succession context given by District Poonch.

• Maharaja Ranjit Singh - major patron; exact official-source visit year differs between 1814 and 1819.

• Maharaja Gulab Singh - Jammu Tourism records a 1837 visit and jagir grant.

• Mahant Bachitar Singh Ji - associated with post-1947 reconstruction.

• ਠਾਕੁਰ ਭਾਈ ਮੇਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ / ਸੰਤ ਭਾਈ ਮੇਲਾ ਸਿੰਘ - 1803 ਵਿੱਚ ਸੰਸਥਾਪਕ।

• ਸੰਤ ਭਾਈ ਫੇਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੰਸ਼ - ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੁੰਛ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਦਾਰਾਗਤ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਸੰਗ।

• ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ - ਵੱਡਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ; ਅਧਿਕਾਰਤ-ਸਰੋਤ ਦੌਰੇ ਦਾ ਸਹੀ ਸਾਲ 1814 ਅਤੇ 1819 ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।

• ਮਹਾਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ - ਜੰਮੂ ਟੂਰਿਜ਼ਮ 1837 ਦੇ ਦੌਰੇ ਅਤੇ ਜਾਗੀਰ ਦਾਨ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।

• ਮਹੰਤ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ - 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ।

• ठाकुर भाई मेला सिंह जी / संत भाई मेला सिंह · 1803 में संस्थापक।

• संत भाई फेरू सिंह जी की परंपरा · ज़िला पुंछ द्वारा दिया गया संस्थागत उत्तराधिकार का संदर्भ।

• महाराजा रणजीत सिंह · प्रमुख संरक्षक; आधिकारिक स्रोतों में यात्रा का सटीक वर्ष 1814 और 1819 के बीच अलग-अलग है।

• महाराजा गुलाब सिंह · जम्मू पर्यटन 1837 की यात्रा और जागीर का उल्लेख करता है।

• महंत बचित्तर सिंह जी · 1947 के बाद के पुनर्निर्माण से जुड़े।

Historical Structures and Featuresਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਸੀਅਤਾਂऐतिहासिक इमारतें और विशेषताएँ

• Wooded-hill setting beside Drungali Nallah near Poonch.

• Large active gurdwara complex with langar and pilgrim accommodation.

• Reconstructed post-1947 building replacing the destroyed earlier structure.

• Annual Baisakhi congregation and continuing daily sangat activity.

• ਪੁੰਛ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦ੍ਰੁੰਗਲੀ ਨਾਲੇ ਦੇ ਕੋਲ ਜੰਗਲੀ-ਪਹਾੜੀ ਸਥਾਨ।

• ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਯਾਤਰੂ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਾਲਾ ਵੱਡਾ ਸਰਗਰਮ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਮੂਹ।

• ਤਬਾਹ ਹੋਈ ਪੁਰਾਣੀ ਬਣਤਰ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲੀ 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ ਇਮਾਰਤ।

• ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਸਾਖੀ ਇਕੱਠ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸੰਗਤ ਗਤੀਵਿਧੀ।

• पुंछ के निकट द्रुंगली नाले के किनारे वनाच्छादित पहाड़ी स्थल।

• लंगर और यात्री ठहराव सहित बड़ा सक्रिय गुरुद्वारा परिसर।

• नष्ट हुई पुरानी संरचना की जगह 1947 के बाद बनी इमारत।

• वार्षिक वैसाखी समागम और निरंतर दैनिक संगत गतिविधि।

Original Site vs Current Buildingਅਸਲੀ ਥਾਂ ਬਨਾਮ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤमूल स्थान बनाम वर्तमान इमारत

The founding institution dates to 1803, but the original building did not survive 1947. The current gurdwara is a post-Partition reconstruction and later development. Pothi must distinguish the historical institution and parcel from the age of the visible architecture.

ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਦਾਰਾ 1803 ਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੂਲ ਇਮਾਰਤ 1947 ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਚੀ। ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੈ। ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਦਾਰੇ ਅਤੇ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

संस्था की स्थापना 1803 की है, पर मूल इमारत 1947 से आगे नहीं बची। वर्तमान गुरुद्वारा विभाजन के बाद का पुनर्निर्माण और बाद का विकास है। पोथी को ऐतिहासिक संस्था और भूखंड को दिखाई देने वाली वास्तुकला की आयु से अलग रखना चाहिए।

Historical Timelineਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾऐतिहासिक समय-रेखा

• 1803: Government sources date the establishment of Dera Nangali Sahib under Thakur Bhai Mela Singh Ji. • 1814 / 1819: Official sources disagree on the precise year of Maharaja Ranjit Singh's visit; both preserve a strong patronage tradition. • 1823: District Poonch says four villages were additionally attached to the gurdwara. • 1837: Jammu Tourism records Maharaja Gulab Singh visiting and offering a jagir. • 1947: District Poonch says the original building was completely burnt during the violence. • Post-1947: Mahant Bachitar Singh Ji and the sangat reconstruct the institution. • Present: Active pilgrimage centre with langar, rest facilities and annual Baisakhi gathering.

• 1803: ਸਰਕਾਰੀ ਸਰੋਤ ਡੇਰਾ ਨੰਗਲੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਠਾਕੁਰ ਭਾਈ ਮੇਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। • 1814 / 1819: ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਰੋਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦੇ ਸਹੀ ਸਾਲ ਬਾਰੇ ਅਸਹਿਮਤ ਹਨ; ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਪੱਕੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। • 1823: ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੁੰਛ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨਾਲ ਵਾਧੂ ਚਾਰ ਪਿੰਡ ਜੋੜੇ ਗਏ। • 1837: ਜੰਮੂ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਮਹਾਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੌਰੇ ਅਤੇ ਜਾਗੀਰ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। • 1947: ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੁੰਛ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੂਲ ਇਮਾਰਤ ਹਿੰਸਾ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੜ ਗਈ। • 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਮਹੰਤ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਅਦਾਰੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਸਾਰਦੇ ਹਨ। • ਵਰਤਮਾਨ: ਲੰਗਰ, ਆਰਾਮ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਸਾਖੀ ਇਕੱਠ ਵਾਲਾ ਸਰਗਰਮ ਤੀਰਥ ਕੇਂਦਰ।

• 1803: सरकारी स्रोत ठाकुर भाई मेला सिंह जी के अधीन डेरा नंगली साहिब की स्थापना इसी वर्ष बताते हैं। • 1814 / 1819: आधिकारिक स्रोत महाराजा रणजीत सिंह की यात्रा के सटीक वर्ष पर असहमत हैं; दोनों एक मज़बूत संरक्षण परंपरा को सुरक्षित रखते हैं। • 1823: ज़िला पुंछ कहता है कि गुरुद्वारे के साथ चार गाँव और जोड़े गए। • 1837: जम्मू पर्यटन महाराजा गुलाब सिंह की यात्रा और जागीर भेंट दर्ज करता है। • 1947: ज़िला पुंछ कहता है कि हिंसा के दौरान मूल इमारत पूरी तरह जला दी गई। • 1947 के बाद: महंत बचित्तर सिंह जी और संगत संस्था का पुनर्निर्माण करते हैं। • वर्तमान: लंगर, विश्राम सुविधाओं और वार्षिक वैसाखी समागम सहित सक्रिय तीर्थ केंद्र।

Related Sakhis / Pothi Cross-Linksਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਖੀਆਂ / ਪੋਥੀ ਕੜੀਆਂसंबंधित साखियाँ / पोथी कड़ियाँ

• HG-480 Dheri Sahib, Poonch - separate regional Sikh mission site founded through a different lineage and locality.

• Poonch / Jammu Sikh community history and princely-state patronage collection.

• Do not create a Guru-visit cross-link unless independent evidence identifies an actual Guru-period visit to this parcel.

• HG-480 ਢੇਰੀ ਸਾਹਿਬ, ਪੁੰਛ - ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਵੱਖਰਾ ਖੇਤਰੀ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ ਸਥਾਨ।

• ਪੁੰਛ / ਜੰਮੂ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ।

• ਗੁਰੂ-ਦੌਰੇ ਦਾ ਸਬੰਧ ਨਾ ਬਣਾਓ ਜਦ ਤੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸਬੂਤ ਇਸ ਟੁਕੜੇ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਅਸਲ ਗੁਰੂ-ਕਾਲੀਨ ਦੌਰੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਾ ਕਰ ਦੇਣ।

• HG-480 ढेरी साहिब, पुंछ · अलग परंपरा और स्थान से स्थापित एक भिन्न क्षेत्रीय सिख मिशन स्थल।

• पुंछ / जम्मू के सिख समुदाय का इतिहास और रियासती संरक्षण संग्रह।

• जब तक स्वतंत्र प्रमाण इस भूखंड पर किसी वास्तविक गुरु-कालीन यात्रा की पहचान न करे, तब तक गुरु-यात्रा का कोई क्रॉस-लिंक न बनाएँ।

What Visitors Can See Todayਅੱਜ ਦਰਸ਼ਕ ਕੀ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨआज दर्शक क्या देख सकते हैं

District Poonch currently describes an extensive active complex with around 70 rooms, langar hall and gurdwara building, while Jammu Tourism continues to feature Dera Nangali Sahib as a Poonch shrine. Exact entrance coordinates should still be verified before app publication.

ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੁੰਛ ਇਸ ਵੇਲੇ ਲਗਭਗ 70 ਕਮਰਿਆਂ, ਲੰਗਰ ਹਾਲ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਇਮਾਰਤ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰਗਰਮ ਸਮੂਹ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਜੰਮੂ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਡੇਰਾ ਨੰਗਲੀ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁੰਛ ਅਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਐਪ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਹੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ ਦੇ ਧੁਰਿਆਂ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਅਜੇ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ज़िला पुंछ इस समय लगभग 70 कमरों, लंगर हॉल और गुरुद्वारा भवन वाले एक विस्तृत सक्रिय परिसर का वर्णन करता है, जबकि जम्मू पर्यटन डेरा नंगली साहिब को पुंछ के एक धार्मिक स्थल के रूप में प्रस्तुत करता रहता है। ऐप में प्रकाशन से पहले प्रवेश द्वार के सटीक निर्देशांक की पुष्टि फिर भी होनी चाहिए।

Source Notes and Historical Disagreementsਸਰੋਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਤਭੇਦस्रोत टिप्पणियाँ और ऐतिहासिक मतभेद

• NEW PERMANENT RECORD HG-479.

• FOUNDATION CONTROL: 1803 is consistently given by current District Poonch and Jammu Tourism sources.

• DATE DISAGREEMENT: District Poonch gives Maharaja Ranjit Singh's visit as 1814; Jammu Tourism gives 1819. Preserve both at source level rather than choosing silently.

• NO GURU-VISIT CLAIM: classify as a historic Sikh preaching / institutional gurdwara.

• BUILDING-DATE CONTROL: current architecture is post-1947 reconstruction and later expansion.

• COORDINATES: Pending exact public entrance verification.

• ਨਵਾਂ ਸਥਾਈ ਰਿਕਾਰਡ HG-479।

• ਸਥਾਪਨਾ ਨਿਯੰਤਰਣ: 1803 ਮੌਜੂਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੁੰਛ ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਸਰੋਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

• ਤਾਰੀਖ਼ ਅਸਹਿਮਤੀ: ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੁੰਛ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦੌਰਾ 1814 ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਜੰਮੂ ਟੂਰਿਜ਼ਮ 1819 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਕੋਈ ਇੱਕ ਚੁਣਨ ਦੀ ਥਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸਰੋਤ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸੰਭਾਲੋ।

• ਕੋਈ ਗੁਰੂ-ਦੌਰੇ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ: ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰ / ਅਦਾਰਾਗਤ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰੋ।

• ਇਮਾਰਤ-ਤਾਰੀਖ਼ ਨਿਯੰਤਰਣ: ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ।

• ਧੁਰੇ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਸ): ਸਹੀ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਬਾਕੀ ਹੈ।

• नया स्थायी अभिलेख HG-479।

• स्थापना नियंत्रण: मौजूदा ज़िला पुंछ और जम्मू पर्यटन स्रोत लगातार 1803 ही बताते हैं।

• तिथि असहमति: ज़िला पुंछ महाराजा रणजीत सिंह की यात्रा 1814 बताता है; जम्मू पर्यटन 1819 बताता है। चुपचाप कोई एक चुनने के बजाय दोनों को स्रोत स्तर पर सुरक्षित रखें।

• गुरु-यात्रा का कोई दावा नहीं: इसे एक ऐतिहासिक सिख प्रचार / संस्थागत गुरुद्वारा मानें।

• इमारत-तिथि नियंत्रण: वर्तमान वास्तुकला 1947 के बाद का पुनर्निर्माण और बाद का विस्तार है।

• निर्देशांक: सटीक सार्वजनिक प्रवेश द्वार की पुष्टि लंबित।

Referencesਹਵਾਲੇसंदर्भ

1. District Poonch, Government of J&K - Sikh Shrines / Gurudwara Nangali Sahib - https://poonch.nic.in/sikh-shrines/
2. Directorate of Tourism Jammu - Poonch / Dera Nangali Sahib - https://jammutourism.jk.gov.in/exploreJammu-Poonch.html
3. Pothi Master Index v2 through Batch 51 - duplicate-control baseline - Pothi internal canonical master