HG-779

Baba Nanak Historical Shrine Site, Baghdadਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ, ਬਗਦਾਦBaba Nanak Historical Shrine Site, Baghdad

ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ, ਬਗਦਾਦ

Baghdad, Baghdad Governorate, Iraqਬਗ਼ਦਾਦ, ਬਗ਼ਦਾਦ ਗਵਰਨਰੇਟ, ਇਰਾਕबगदाद, बगदाद गवर्नरेट, इराक़

Guru Nanak Dev Jiਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀगुरु नानक देव जी4th Udasi

Associated withਸੰਬੰਧਿਤसंबंधित: Guru Nanak Dev Ji in Sikh travel tradition; Bhai Mardana Ji; Buhlul / local Sufi-associated custodial tradition; Sikh soldiers who documented the shrine after the 1917 capture of Baghdad; later Indian/Sikh visitorsਸਿੱਖ ਯਾਤਰਾ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ; ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ; ਬੁਹਲੂਲ · ਸਥਾਨਕ ਸੂਫ਼ੀ-ਸਬੰਧਿਤ ਸੰਭਾਲ ਪਰੰਪਰਾ; ਉਹ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1917 ਵਿੱਚ ਬਗ਼ਦਾਦ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਮਗਰੋਂ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਵੇਰਵਾ ਲਿਆ; ਬਾਅਦ ਦੇ ਭਾਰਤੀ · ਸਿੱਖ ਯਾਤਰੀसिख यात्रा परंपरा में गुरु नानक देव जी; भाई मरदाना जी; बुहलूल / स्थानीय सूफ़ी-संबद्ध संरक्षकता परंपरा; वे सिख सैनिक जिन्होंने 1917 में बगदाद पर क़ब्ज़े के बाद इस तीर्थ का प्रलेखन किया; बाद के भारतीय/सिख दर्शनार्थी
Periodਸਮਾਂकाल: Early sixteenth-century Guru Nanak visit tradition; shrine/inscription documented by 1917-1918; twentieth-century Sikh worship; destruction or disappearance after 2003ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ; 1917-1918 ਤੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਅਸਥਾਨ · ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ; ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸਿੱਖ ਪੂਜਾ; 2003 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਬਾਹੀ ਜਾਂ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਜਾਣਾसोलहवीं सदी की शुरुआत की गुरु नानक यात्रा परंपरा; 1917-1918 तक प्रलेखित तीर्थ/शिलालेख; बीसवीं सदी की सिख उपासना; 2003 के बाद विनाश या लोप
Site typeਅਸਥਾਨ ਦੀ ਕਿਸਮस्थल प्रकार: Lost / destroyed direct Guru-visit memorial shrine and historical parcelਗੁਆਚਿਆ · ਤਬਾਹ ਹੋਇਆ ਸਿੱਧੇ ਗੁਰੂ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਅਸਥਾਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੂ-ਖੰਡलुप्त / नष्ट प्रत्यक्ष गुरु-यात्रा स्मारक तीर्थ और ऐतिहासिक भूखंड
Current statusਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀवर्तमान स्थिति: Lost / merged historical shrine. By 2011 the shrine was largely gone; a 2019 local visit found the room absent; 2025 reporting says pilgrims could no longer identify a distinct gurdwara at the traditional site. Restoration has been requested.ਗੁਆਚਿਆ · ਰਲਿਆ ਹੋਇਆ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ। 2011 ਤੱਕ ਅਸਥਾਨ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ; 2019 ਦੀ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਫੇਰੀ ਵਿੱਚ ਕਮਰਾ ਗ਼ਾਇਬ ਮਿਲਿਆ; 2025 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਖਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।लुप्त / अन्य ढाँचे में मिल चुका ऐतिहासिक तीर्थ। 2011 तक यह तीर्थ लगभग ख़त्म हो चुका था; 2019 की एक स्थानीय यात्रा में वह कमरा नहीं मिला; 2025 की रिपोर्टिंग कहती है कि तीर्थयात्री पारंपरिक स्थल पर अलग से किसी गुरुद्वारे की पहचान नहीं कर पा रहे। पुनरुद्धार की माँग की गई है।
Coordinatesਕੋਆਰਡੀਨੇਟनिर्देशांक: Historic locality is documented near Buhlul’s tomb and Baghdad West railway/airport corridor. Do not publish a precise entrance pin until the merged modern parcel is surveyed.

Short Overviewਸੰਖੇਪ ਝਲਕसंक्षिप्त परिचय

Baghdad is the strongest lost-site record in the first international batch. Sikh soldiers documented a Baba Nanak shrine and inscription after entering Baghdad in 1917, and the inscription later became the subject of formal Royal Asiatic Society scholarship. The original shrine survived through much of the twentieth century but was severely damaged or disappeared after 2003. Phase 3 therefore records the historical parcel and shrine memory, not a currently functioning gurdwara.

ਬਗ਼ਦਾਦ ਪਹਿਲੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਬੈਚ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਗੁਆਚੇ-ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ 1917 ਵਿੱਚ ਬਗ਼ਦਾਦ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਅਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਵੇਰਵਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਰਾਇਲ ਏਸ਼ੀਆਟਿਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਰਸਮੀ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਿਆ। ਮੂਲ ਅਸਥਾਨ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਦੌਰਾਨ ਬਚਿਆ ਰਿਹਾ ਪਰ 2003 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੁਕਸਾਨਿਆ ਗਿਆ ਜਾਂ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਫ਼ੇਜ਼ 3 ਇੱਕ ਮੌਜੂਦਾ ਚੱਲਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਥਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੂ-ਖੰਡ ਅਤੇ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।

पहले अंतरराष्ट्रीय बैच में बगदाद सबसे मज़बूत लुप्त-स्थल रिकॉर्ड है। 1917 में बगदाद में प्रवेश के बाद सिख सैनिकों ने एक बाबा नानक तीर्थ और शिलालेख का प्रलेखन किया, और आगे चलकर यह शिलालेख रॉयल एशियाटिक सोसाइटी के औपचारिक शोध का विषय बना। मूल तीर्थ बीसवीं सदी के अधिकांश समय तक बचा रहा, पर 2003 के बाद बुरी तरह क्षतिग्रस्त हुआ या लुप्त हो गया। इसलिए चरण 3 यहाँ ऐतिहासिक भूखंड और तीर्थ की स्मृति दर्ज करता है, किसी मौजूदा चालू गुरुद्वारे को नहीं।

Why This Place Is Historicalਇਹ ਥਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਉਂ ਹੈयह स्थान ऐतिहासिक क्यों है

The physical historical evidence is unusually strong even though the present structure is lost. The Royal Asiatic Society article records that an inscription associated by Sikh scholars with Guru Nanak was found in the Buhlul tomb complex after the 1917 occupation of Baghdad. Early twentieth-century Sikh witnesses described the humble room, platform and inscription. Later reporting documents the site’s destruction. This creates a traceable chain from historical shrine to modern loss, which is exactly the kind of threatened international Sikh heritage Phase 3 is intended to preserve.

ਭੌਤਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੂਤ ਅਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਮੌਜੂਦਾ ਢਾਂਚਾ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਇਲ ਏਸ਼ੀਆਟਿਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਲੇਖ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ 1917 ਵਿੱਚ ਬਗ਼ਦਾਦ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਮਗਰੋਂ ਬੁਹਲੂਲ ਕਬਰ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗਵਾਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਾਦੇ ਕਮਰੇ, ਥੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ ਤੋਂ ਅਜੋਕੇ ਗੁਆਚਣ ਤੱਕ ਦੀ ਇੱਕ ਲੱਭਣਯੋਗ ਲੜੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਉਹ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਈ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਲਈ ਫ਼ੇਜ਼ 3 ਬਣਿਆ ਹੈ।

मौजूदा ढाँचा लुप्त होने के बावजूद भौतिक ऐतिहासिक प्रमाण असामान्य रूप से मज़बूत है। रॉयल एशियाटिक सोसाइटी का लेख दर्ज करता है कि 1917 में बगदाद पर क़ब्ज़े के बाद बुहलूल की मज़ार वाले परिसर में एक ऐसा शिलालेख मिला जिसे सिख विद्वानों ने गुरु नानक से जोड़ा। बीसवीं सदी के आरंभिक सिख साक्षियों ने उस साधारण कमरे, चबूतरे और शिलालेख का वर्णन किया। बाद की रिपोर्टिंग स्थल के विनाश को प्रलेखित करती है। इससे ऐतिहासिक तीर्थ से आधुनिक लोप तक की एक जुड़ी हुई कड़ी बनती है, और यही वह संकटग्रस्त अंतरराष्ट्रीय सिख विरासत है जिसे सुरक्षित रखने के लिए चरण 3 बना है।

Full Historyਪੂਰਾ ਇਤਿਹਾਸपूरा इतिहास

Sikh tradition places Guru Nanak Dev Ji in Baghdad during the western journey associated with Mecca and the Middle East, where he is remembered in dialogue with local Sufi figures. A shrine developed beside the tomb of Buhlul. After British and Indian troops entered Baghdad in March 1917, Sikh soldiers encountered the site and brought wider attention to an inscription set into or near the shrine. V. L. Ménage later analyzed the inscription in the Journal of the Royal Asiatic Society and noted that Sikh scholarship had read its date as either 927 AH (1520-21) or 917 AH (1511-12), while also questioning parts of the accepted reading and translation. The shrine continued to be remembered and used by Sikh visitors in the twentieth century. After the 2003 Iraq war the structure deteriorated or disappeared. Reporting in 2011 described only a desolate courtyard; a 2019 Iraqi heritage account said the Baba Nanak room was gone and that surviving objects had reportedly been removed for safekeeping; and a 2025 restoration appeal stated that the distinct gurdwara could no longer be identified beside Buhlul’s tomb.

ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਮੱਕਾ ਅਤੇ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪੱਛਮੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਬਗ਼ਦਾਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਸੂਫ਼ੀ ਹਸਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਹਲੂਲ ਦੀ ਕਬਰ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਅਸਥਾਨ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ। ਮਾਰਚ 1917 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਬਗ਼ਦਾਦ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਅਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਕੋਲ ਲੱਗੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵੱਲ ਵਿਆਪਕ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ। V. L. ਮੇਨਾਜ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਦਿ ਰਾਇਲ ਏਸ਼ੀਆਟਿਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਤਾ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ 927 ਹਿਜਰੀ (1520-21) ਜਾਂ 917 ਹਿਜਰੀ (1511-12) ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਨਾਲੇ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਸਿੱਖ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। 2003 ਦੀ ਇਰਾਕ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਢਾਂਚਾ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਜਾਂ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ। 2011 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਉਜਾੜ ਵਿਹੜੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; 2019 ਦੇ ਇੱਕ ਇਰਾਕੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦਾ ਕਮਰਾ ਗ਼ਾਇਬ ਸੀ ਅਤੇ ਬਚੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਅਤੇ 2025 ਦੀ ਇੱਕ ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ ਅਪੀਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬੁਹਲੂਲ ਦੀ ਕਬਰ ਦੇ ਕੋਲ ਵੱਖਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।

सिख परंपरा गुरु नानक देव जी को मक्का और मध्य पूर्व से जुड़ी पश्चिमी यात्रा के दौरान बगदाद में रखती है, जहाँ उन्हें स्थानीय सूफ़ी हस्तियों से संवाद में याद किया जाता है। बुहलूल की मज़ार के पास एक तीर्थ विकसित हुआ। मार्च 1917 में ब्रिटिश और भारतीय सैनिकों के बगदाद में प्रवेश के बाद सिख सैनिक इस स्थल तक पहुँचे और उन्होंने तीर्थ में या उसके पास लगे एक शिलालेख की ओर व्यापक ध्यान खींचा। बाद में वी. एल. मेनाज (V. L. Ménage) ने रॉयल एशियाटिक सोसाइटी की पत्रिका में इस शिलालेख का विश्लेषण किया और बताया कि सिख शोध ने इसकी तिथि 927 हिजरी (1520-21) या 917 हिजरी (1511-12) पढ़ी है, साथ ही उन्होंने स्वीकृत पाठ और अनुवाद के कुछ हिस्सों पर सवाल भी उठाए। बीसवीं सदी में सिख दर्शनार्थी इस तीर्थ को याद करते रहे और वहाँ आते रहे। 2003 के इराक़ युद्ध के बाद यह ढाँचा जर्जर हो गया या लुप्त हो गया। 2011 की रिपोर्टिंग में केवल एक उजाड़ आँगन का वर्णन था; 2019 के एक इराक़ी विरासत विवरण में कहा गया कि बाबा नानक वाला कमरा नहीं रहा और बची हुई वस्तुएँ कथित तौर पर सुरक्षित रखने के लिए हटा दी गई थीं; और 2025 की एक पुनरुद्धार अपील में कहा गया कि बुहलूल की मज़ार के पास अलग से किसी गुरुद्वारे की पहचान अब नहीं हो पाती।

What Happened Hereਇੱਥੇ ਕੀ ਹੋਇਆयहाँ क्या हुआ

The historical site commemorates Guru Nanak Dev Ji’s Baghdad visit and remembered discourse in the Buhlul/Sufi cemetery setting. In the twentieth century the shrine became a rare overseas physical marker of the Guru’s western journey; in the twenty-first century it became a lost-heritage conservation case.

ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਗ਼ਦਾਦ ਫੇਰੀ ਅਤੇ ਬੁਹਲੂਲ · ਸੂਫ਼ੀ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭੌਤਿਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ; ਇੱਕੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਗੁਆਚੀ-ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਬਣ ਗਿਆ।

यह ऐतिहासिक स्थल बुहलूल/सूफ़ी क़ब्रिस्तान के परिवेश में गुरु नानक देव जी की बगदाद यात्रा और वहाँ हुए संवाद की स्मृति रखता है। बीसवीं सदी में यह तीर्थ गुरु की पश्चिमी यात्रा का एक दुर्लभ विदेशी भौतिक चिह्न बना; इक्कीसवीं सदी में यह लुप्त-विरासत के संरक्षण का मामला बन गया।

Gurus and Historical Figures Connected With This Siteਇਸ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂइस स्थान से जुड़े गुरु साहिबान और ऐतिहासिक हस्तियाँ

Guru Nanak Dev Ji; Bhai Mardana Ji in Sikh tradition; Buhlul and local Sufi custodial tradition; Sikh soldiers and officers in Baghdad during World War I; Professor Ganda Singh and later Sikh historians; V. L. Ménage; modern Iraqi custodians and heritage advocates.

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ; ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ; ਬੁਹਲੂਲ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਭਾਲ ਪਰੰਪਰਾ; ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਬਗ਼ਦਾਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਅਤੇ ਅਫ਼ਸਰ; ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ; V. L. ਮੇਨਾਜ; ਅਜੋਕੇ ਇਰਾਕੀ ਸੰਭਾਲਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਹਿਮਾਇਤੀ।

गुरु नानक देव जी; सिख परंपरा में भाई मरदाना जी; बुहलूल और स्थानीय सूफ़ी संरक्षकता परंपरा; प्रथम विश्व युद्ध के दौरान बगदाद में मौजूद सिख सैनिक और अफ़सर; प्रोफ़ेसर गंडा सिंह और बाद के सिख इतिहासकार; वी. एल. मेनाज; आधुनिक इराक़ी संरक्षक और विरासत पैरोकार।

Historical Structures and Featuresਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਸੀਅਤਾਂऐतिहासिक इमारतें और विशेषताएँ

• Historically documented small shrine room adjoining the Buhlul tomb complex.

• Raised platform / gur-asthan described by early Sikh visitors.

• Stone inscription associated with Baba Nanak and studied in academic literature.

• Old cemetery setting on the Al-Karkh side of Baghdad.

• Modern state: shrine room lost or absorbed into a merged courtyard; distinct physical identity requires archaeological/heritage recovery.

• ਬੁਹਲੂਲ ਕਬਰ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਛੋਟਾ ਅਸਥਾਨ-ਕਮਰਾ।

• ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿੱਖ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਣਿਤ ਉੱਚਾ ਥੜ੍ਹਾ · ਗੁਰ-ਅਸਥਾਨ।

• ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਜਿਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵਿਦਵਤਾ ਭਰਪੂਰ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।

• ਬਗ਼ਦਾਦ ਦੇ ਅਲ-ਕਰਖ ਪਾਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਦਾ ਮਾਹੌਲ।

• ਅਜੋਕੀ ਹਾਲਤ: ਅਸਥਾਨ-ਕਮਰਾ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਜਾਂ ਇੱਕ ਰਲੇ ਹੋਏ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ; ਵੱਖਰੀ ਭੌਤਿਕ ਪਛਾਣ ਲਈ ਪੁਰਾਤੱਤਵ · ਵਿਰਾਸਤੀ ਬਹਾਲੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

• बुहलूल की मज़ार वाले परिसर से लगा ऐतिहासिक रूप से प्रलेखित छोटा तीर्थ-कक्ष।

• आरंभिक सिख दर्शनार्थियों द्वारा वर्णित ऊँचा चबूतरा / गुर-अस्थान।

• बाबा नानक से जुड़ा और शोध-साहित्य में अध्ययन किया गया पत्थर का शिलालेख।

• बगदाद के अल-कर्ख वाले हिस्से में पुराने क़ब्रिस्तान का परिवेश।

• आधुनिक स्थिति: तीर्थ-कक्ष लुप्त या एक मिले-जुले आँगन में समा गया; अलग भौतिक पहचान के लिए पुरातात्विक/विरासत आधारित पुनर्प्राप्ति ज़रूरी है।

Original Site vs Current Buildingਅਸਲੀ ਥਾਂ ਬਨਾਮ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤमूल स्थान बनाम वर्तमान इमारत

Unlike the other Phase 3 Batch 1 records, the principal shrine structure is no longer intact as a distinct Sikh worship room. Pothi should map HG-779 as a historical-site record only after the traditional parcel is verified. Any rebuilt future memorial must be distinguished from the pre-2003 structure and from the sixteenth-century event tradition.

ਬਾਕੀ ਫ਼ੇਜ਼ 3 ਬੈਚ 1 ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਮੁੱਖ ਅਸਥਾਨ ਢਾਂਚਾ ਹੁਣ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਸਿੱਖ ਪੂਜਾ ਕਮਰੇ ਵਜੋਂ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ। ਪੋਥੀ ਨੂੰ HG-779 ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ-ਅਸਥਾਨ ਰਿਕਾਰਡ ਵਜੋਂ ਓਦੋਂ ਹੀ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਭੂ-ਖੰਡ ਤਸਦੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਕੋਈ ਵੀ ਭਵਿੱਖੀ ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ ਯਾਦਗਾਰ 2003 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਘਟਨਾ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਦਰਸਾਈ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

चरण 3 बैच 1 के अन्य रिकॉर्डों के विपरीत, यहाँ मुख्य तीर्थ-ढाँचा अब एक अलग सिख उपासना-कक्ष के रूप में अक्षुण्ण नहीं है। पोथी को HG-779 को नक्शे पर तभी दिखाना चाहिए जब पारंपरिक भूखंड की पुष्टि हो जाए। भविष्य में बनने वाले किसी भी स्मारक को 2003 से पहले के ढाँचे और सोलहवीं सदी की घटना-परंपरा से अलग रखा जाना चाहिए।

Historical Timelineਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾऐतिहासिक समय-रेखा

• Early 16th century, Sikh tradition: Guru Nanak Dev Ji is remembered as visiting Baghdad and engaging with local spiritual figures. • 1917-1918: Sikh soldiers/officers document the Baba Nanak shrine and inscription after British and Indian forces enter Baghdad. • 1979: V. L. Ménage publishes a Royal Asiatic Society study of the “Guru Nanak” inscription and the disputed 917/927 AH readings. • Post-2003: War, looting and neglect lead to severe loss of the shrine structure and contents. • 2011-2019: Reports describe a courtyard/remaining wall rather than the former distinct shrine room. • October 2025: A restoration appeal reports that pilgrims can no longer identify a distinct gurdwara at the traditional site beside Buhlul’s tomb. • Phase 3 Batch 1: Admitted as HG-779, explicitly classified Lost / Destroyed Heritage.

• 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ, ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਗ਼ਦਾਦ ਦੀ ਫੇਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਅਧਿਆਤਮਕ ਹਸਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। • 1917-1918: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਬਗ਼ਦਾਦ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ · ਅਫ਼ਸਰ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਅਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਵੇਰਵਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। • 1979: V. L. ਮੇਨਾਜ 'ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ' ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦਿਤ 917 · 927 ਹਿਜਰੀ ਪਾਠਾਂ ਬਾਰੇ ਰਾਇਲ ਏਸ਼ੀਆਟਿਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। • 2003 ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਜੰਗ, ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਅਣਗਹਿਲੀ ਨਾਲ ਅਸਥਾਨ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। • 2011-2019: ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਪਹਿਲੇ ਵੱਖਰੇ ਅਸਥਾਨ-ਕਮਰੇ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਵਿਹੜਾ · ਬਚੀ ਹੋਈ ਕੰਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। • ਅਕਤੂਬਰ 2025: ਇੱਕ ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ ਅਪੀਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬੁਹਲੂਲ ਦੀ ਕਬਰ ਦੇ ਕੋਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਖਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। • ਫ਼ੇਜ਼ 3 ਬੈਚ 1: HG-779 ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਗੁਆਚੀ · ਤਬਾਹ ਹੋਈ ਵਿਰਾਸਤ ਵਜੋਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ।

• 16वीं सदी की शुरुआत, सिख परंपरा: गुरु नानक देव जी को बगदाद आने और स्थानीय आध्यात्मिक हस्तियों से संवाद करने के रूप में याद किया जाता है। • 1917-1918: ब्रिटिश और भारतीय सेनाओं के बगदाद में प्रवेश के बाद सिख सैनिक/अफ़सर बाबा नानक तीर्थ और शिलालेख का प्रलेखन करते हैं। • 1979: वी. एल. मेनाज “गुरु नानक” शिलालेख और 917/927 हिजरी के विवादित पाठों पर रॉयल एशियाटिक सोसाइटी का अध्ययन प्रकाशित करते हैं। • 2003 के बाद: युद्ध, लूट और उपेक्षा से तीर्थ के ढाँचे और उसकी सामग्री को भारी नुक़सान होता है। • 2011-2019: रिपोर्टों में पहले वाले अलग तीर्थ-कक्ष के बजाय एक आँगन/बची हुई दीवार का वर्णन मिलता है। • अक्टूबर 2025: एक पुनरुद्धार अपील बताती है कि बुहलूल की मज़ार के पास पारंपरिक स्थल पर तीर्थयात्री अलग से किसी गुरुद्वारे की पहचान नहीं कर पाते। • चरण 3 बैच 1: HG-779 के रूप में शामिल, स्पष्ट रूप से लुप्त / नष्ट विरासत के रूप में वर्गीकृत।

Related Sakhis / Pothi Cross-Linksਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਖੀਆਂ / ਪੋਥੀ ਕੜੀਆਂसंबंधित साखियाँ / पोथी कड़ियाँ

• Phase 4 western Udasi route - Baghdad belongs in the broader Mecca-Medina-Iraq journey narrative, but HG-779 is the physical lost-shrine record only.

• Do not create a second ID for a future reconstructed Baba Nanak memorial on the same traditional parcel; update HG-779 status instead.

• Iran Mashhad/Tabriz route traditions remain HOLD until physical-site evidence meets the Phase 3 gate.

• ਫ਼ੇਜ਼ 4 ਪੱਛਮੀ ਉਦਾਸੀ ਰੂਟ · ਬਗ਼ਦਾਦ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੱਕਾ-ਮਦੀਨਾ-ਇਰਾਕ ਯਾਤਰਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਪਰ HG-779 ਸਿਰਫ਼ ਭੌਤਿਕ ਗੁਆਚੇ-ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ।

• ਉਸੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਭੂ-ਖੰਡ ਉੱਤੇ ਭਵਿੱਖੀ ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਯਾਦਗਾਰ ਲਈ ਦੂਜਾ ਨੰਬਰ ਨਾ ਬਣਾਓ; ਸਗੋਂ HG-779 ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਅੱਪਡੇਟ ਕਰੋ।

• ਈਰਾਨ ਮਸ਼ਹਦ · ਤਬਰੇਜ਼ ਰੂਟ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਰੋਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਭੌਤਿਕ-ਅਸਥਾਨ ਸਬੂਤ ਫ਼ੇਜ਼ 3 ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰੇ।

• चरण 4 पश्चिमी उदासी मार्ग · बगदाद व्यापक मक्का-मदीना-इराक़ यात्रा कथा का हिस्सा है, पर HG-779 केवल भौतिक लुप्त-तीर्थ का रिकॉर्ड है।

• उसी पारंपरिक भूखंड पर भविष्य में बनने वाले किसी बाबा नानक स्मारक के लिए दूसरी आईडी न बनाएँ; इसके बजाय HG-779 की स्थिति अद्यतन करें।

• ईरान के मशहद/तबरेज़ मार्ग की परंपराएँ तब तक रोक पर रहेंगी जब तक भौतिक-स्थल का प्रमाण चरण 3 की कसौटी पूरी न कर ले।

Verified Relics / Manuscripts / Weaponsਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ / ਖਰੜੇ / ਸ਼ਸਤਰप्रमाणित निशानियाँ / पांडुलिपियाँ / शस्त्र

The historically important object is the stone inscription associated with the shrine. Its exact wording, language, date reading and interpretation have been debated academically. Phase 3 does not claim that the inscription conclusively proves every detail of the Guru’s itinerary. The present whereabouts and condition of shrine objects removed after 2003 require authoritative confirmation.

ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਸਤੂ ਅਸਥਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਹੀ ਇਬਾਰਤ, ਭਾਸ਼ਾ, ਮਿਤੀ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਦਵਤਾ ਪੱਖੋਂ ਵਿਵਾਦਿਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਫ਼ੇਜ਼ 3 ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਹਰ ਵੇਰਵੇ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। 2003 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਟਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਅਸਥਾਨ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਥਾਂ ਅਤੇ ਹਾਲਤ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤਸਦੀਕ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ।

ऐतिहासिक रूप से महत्वपूर्ण वस्तु इस तीर्थ से जुड़ा पत्थर का शिलालेख है। इसके सटीक शब्द, भाषा, तिथि-पाठ और व्याख्या पर शोध जगत में बहस होती रही है। चरण 3 यह दावा नहीं करता कि यह शिलालेख गुरु की यात्रा-सूची के हर विवरण को निर्णायक रूप से सिद्ध करता है। 2003 के बाद हटाई गई तीर्थ की वस्तुएँ इस समय कहाँ हैं और किस हालत में हैं, इसकी आधिकारिक पुष्टि ज़रूरी है।

Access / Managementਪਹੁੰਚ / ਪ੍ਰਬੰਧपहुँच / प्रबंध

There is no reliable basis for treating HG-779 as an operating visitor gurdwara. The traditional site lies in a cemetery/shrine complex in Baghdad, and current access, security, ownership and the exact former room footprint require coordination with Iraqi authorities and the Indian diplomatic mission before any navigation is published.

HG-779 ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੱਲਦੇ ਦਰਸ਼ਨੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਜੋਂ ਮੰਨਣ ਦਾ ਕੋਈ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ। ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਅਸਥਾਨ ਬਗ਼ਦਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਬਰਿਸਤਾਨ · ਅਸਥਾਨ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਨੈਵੀਗੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦਾ ਪਹੁੰਚ, ਸੁਰੱਖਿਆ, ਮਾਲਕੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਕਮਰੇ ਦੀ ਸਹੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਇਰਾਕੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕੂਟਨੀਤਕ ਮਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਕੇ ਪੜਤਾਲਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

HG-779 को चालू दर्शनीय गुरुद्वारा मानने का कोई भरोसेमंद आधार नहीं है। पारंपरिक स्थल बगदाद के एक क़ब्रिस्तान/दरगाह परिसर में है, और कोई भी मार्ग-निर्देशन प्रकाशित करने से पहले मौजूदा पहुँच, सुरक्षा, स्वामित्व और पुराने कमरे की सटीक जगह के लिए इराक़ी अधिकारियों तथा भारतीय राजनयिक मिशन से समन्वय ज़रूरी है।

What Visitors Can See Todayਅੱਜ ਦਰਸ਼ਕ ਕੀ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨआज दर्शक क्या देख सकते हैं

A visitor today should not be promised a recognizable Sikh gurdwara. The heritage value is the historical location and surviving contextual fabric around the Buhlul complex. Any app presentation should clearly say “Lost historical shrine site” and show historical images separately from current-condition photographs.

ਅੱਜ ਕਿਸੇ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਛਾਣਯੋਗ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਵਿਰਾਸਤੀ ਮੁੱਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਂ ਅਤੇ ਬੁਹਲੂਲ ਸਮੂਹ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਐਪ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ 'ਗੁਆਚਿਆ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ' ਲਿਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ-ਹਾਲਤ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

आज किसी दर्शनार्थी से पहचाने जा सकने वाले सिख गुरुद्वारे का वादा नहीं करना चाहिए। विरासत का मूल्य ऐतिहासिक स्थान और बुहलूल परिसर के आसपास बचे संदर्भगत ढाँचे में है। ऐप में इसे स्पष्ट रूप से “लुप्त ऐतिहासिक तीर्थ स्थल” कहा जाना चाहिए और ऐतिहासिक तस्वीरें मौजूदा हालत की तस्वीरों से अलग दिखानी चाहिए।

Source Notes and Historical Disagreementsਸਰੋਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਤਭੇਦस्रोत टिप्पणियाँ और ऐतिहासिक मतभेद

• LOST-SITE CONTROL: HG-779 is not a living gurdwara. Current status must display Lost / Destroyed / Parcel under verification.

• INSCRIPTION CONTROL: 917 AH versus 927 AH and parts of the translation are disputed in academic analysis.

• VISIT-DATE CONTROL: do not convert the inscription debate into a precise unquestioned date for Guru Nanak Dev Ji’s Baghdad visit.

• PARCEL CONTROL: exact modern boundary/entrance is Pending; no precise navigation pin until surveyed.

• RECONSTRUCTION CONTROL: any future restoration should update HG-779 rather than generate a new permanent ID for the same heritage site.

• ਗੁਆਚੇ-ਅਸਥਾਨ ਨਿਯੰਤਰਣ: HG-779 ਕੋਈ ਜਿਊਂਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ। ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚਿਆ · ਤਬਾਹ ਹੋਇਆ · ਭੂ-ਖੰਡ ਤਸਦੀਕ ਅਧੀਨ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

• ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਨਿਯੰਤਰਣ: 917 ਹਿਜਰੀ ਬਨਾਮ 927 ਹਿਜਰੀ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਵਿਦਵਤਾ ਭਰਪੂਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹਨ।

• ਯਾਤਰਾ-ਮਿਤੀ ਨਿਯੰਤਰਣ: ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦੇ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਗ਼ਦਾਦ ਫੇਰੀ ਦੀ ਬੇ-ਸਵਾਲ ਪੱਕੀ ਮਿਤੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਬਦਲੋ।

• ਭੂ-ਖੰਡ ਨਿਯੰਤਰਣ: ਸਹੀ ਅਜੋਕੀ ਹੱਦ · ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ ਬਾਕੀ ਹੈ; ਸਰਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਸਹੀ ਨੈਵੀਗੇਸ਼ਨ ਪਿੰਨ ਨਹੀਂ।

• ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ ਨਿਯੰਤਰਣ: ਕੋਈ ਵੀ ਭਵਿੱਖੀ ਬਹਾਲੀ ਉਸੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਅਸਥਾਨ ਲਈ ਨਵਾਂ ਪੱਕਾ ਨੰਬਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ HG-779 ਨੂੰ ਹੀ ਅੱਪਡੇਟ ਕਰੇ।

• लुप्त-स्थल नियंत्रण: HG-779 कोई जीवंत गुरुद्वारा नहीं है। वर्तमान स्थिति में लुप्त / नष्ट / भूखंड की पुष्टि जारी दिखना चाहिए।

• शिलालेख नियंत्रण: 917 हिजरी बनाम 927 हिजरी और अनुवाद के कुछ हिस्से शोध-विश्लेषण में विवादित हैं।

• यात्रा-तिथि नियंत्रण: शिलालेख की इस बहस को गुरु नानक देव जी की बगदाद यात्रा की निर्विवाद सटीक तिथि में न बदलें।

• भूखंड नियंत्रण: सटीक आधुनिक सीमा/प्रवेश द्वार लंबित है; सर्वेक्षण होने तक कोई सटीक मार्ग-निर्देशन पिन नहीं।

• पुनर्निर्माण नियंत्रण: भविष्य में कोई भी पुनरुद्धार HG-779 को अद्यतन करे, उसी विरासत स्थल के लिए नई स्थायी आईडी न बनाए।

Referencesਹਵਾਲੇसंदर्भ

1. V. L. Ménage, “The ‘Guru Nanak’ inscription at Baghdad,” Journal of the Royal Asiatic Society 111(1), 1979, pp. 16-21 - https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/guru-nanak-inscription-at-baghdad/2E185C0541D0FDBB30E0B9B0C8AB2295
2. The Tribune, “Ex-MP seeks MEA help to restore Baghdad gurdwara,” 25 Oct 2025 - https://www.tribuneindia.com/news/punjab/ex-mp-seeks-mea-help-to-restore-baghdad-gurdwara/
3. Dawn, “Sikh shrine in Baghdad lives on in memory,” 27 Jan 2011 - https://www.dawn.com/news/601994
4. Iraqi local heritage account, “Maqam Baba Nanak,” 2019 - https://wwwhistoryandheritage.blogspot.com/2019/11/blog-post_15.html
5. Wikimedia Commons historical inscription image - https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Inscription_on_the_stone_slab_from_Guru_Nanak%27s_shrine_in_Baghdad,_Iraq.jpg
Phase 3 Batch 1 Database Control Summary
Phase 3 Batch 1 adds four permanent international Guru-associated heritage records: HG-776 through HG-779. No aliases are retired. The canonical database therefore advances from 701 to 705 active/complete records while retired aliases remain 74. HG-780 is the next unused permanent number. Phase 3 remains open, but no record quota applies: future IDs require a physical historical site outside India, Pakistan and Bangladesh that passes the same evidence and duplicate controls.
Permanent Phase 3 Decisions
• HG-776 Jalalabad and HG-777 Chashma Sahib are separate Afghanistan sites and must never share a map pin.
• HG-778 Balaju is classified as a historical Sikh-Udasi Math preserving Guru Nanak heritage; its oral-history layers are explicitly source-graded.
• HG-779 Baghdad is classified Lost / Destroyed Heritage. It must never be displayed to users as a currently operating gurdwara unless authoritative evidence establishes a reconstruction on the traditional parcel.
• The Phase 2 freeze at HG-775 remains conceptually intact: Phase 3 is a new international expansion phase using the same continuous permanent ID sequence.
• Route-only traditions and places without a defensible physical shrine belong in Phase 4 Udasi geography, not in the HG database merely to increase count.