HG-787

Historical Nanak Pir / Wali Hind Sikh Shrine Site, JeddahGurmukhi display name: Pending standardized place-name transliterationHistorical Nanak Pir / Wali Hind Sikh Shrine Site, Jeddah

Gurmukhi display name: Pending standardized place-name transliteration

Jeddah, Makkah Province / historic Hejaz, Saudi Arabiaਜੱਦਾਹ, ਮੱਕਾ ਸੂਬਾ / ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਿਜਾਜ਼, ਸਾਊਦੀ ਅਰਬजेद्दा, मक्का प्रांत · ऐतिहासिक हिजाज़, सऊदी अरब

Guru Nanak Dev Jiਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀगुरु नानक देव जी4th Udasi

Associated withਸੰਬੰਧਿਤसंबंधित: Guru Nanak Dev Ji; Bhai Mardana Ji in the travel tradition; Nanak Pir / Wali Hind memorial traditionਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ; ਯਾਤਰਾ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ; ਨਾਨਕ ਪੀਰ / ਵਲੀ ਹਿੰਦ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪਰੰਪਰਾगुरु नानक देव जी; यात्रा परंपरा में भाई मरदाना जी; नानक पीर / वली हिंद स्मारक परंपरा
Periodਸਮਾਂकाल: Early sixteenth-century western journey tradition; later memorial shrineਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਯਾਤਰਾ ਪਰੰਪਰਾ; ਬਾਅਦ ਦਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਅਸਥਾਨसोलहवीं सदी के आरंभ की पश्चिमी यात्रा परंपरा; बाद का स्मारक स्थान
Site typeਅਸਥਾਨ ਦੀ ਕਿਸਮस्थल प्रकार: Historical Guru-visit memorial Sikh shrine / makan; mosque-style architectural traditionਗੁਰੂ-ਫੇਰੀ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ / ਮਕਾਨ; ਮਸਜਿਦ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਭਵਨ ਪਰੰਪਰਾऐतिहासिक गुरु-आगमन स्मारक सिख स्थान / मकान; मस्जिद-शैली की स्थापत्य परंपरा
Current statusਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀवर्तमान स्थिति: Lost / Status Unknown Heritage. No current Sikh shrine building or public access point has been verified for Pothi.ਗੁਆਚਿਆ / ਸਥਿਤੀ ਅਗਿਆਤ ਵਿਰਾਸਤ। ਪੋਥੀ ਲਈ ਕੋਈ ਮੌਜੂਦਾ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ ਭਵਨ ਜਾਂ ਜਨਤਕ ਪਹੁੰਚ ਬਿੰਦੂ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।लुप्त / स्थिति अज्ञात धरोहर। पोथी के लिए किसी वर्तमान सिख स्थान-भवन या सार्वजनिक पहुँच-बिंदु की पुष्टि नहीं हुई है।
Coordinatesਕੋਆਰਡੀਨੇਟनिर्देशांक: Pending. Do not map to the modern cemetery, a mosque, or a generic Jeddah point without independent parcel proof.

Short Overviewਸੰਖੇਪ ਝਲਕसंक्षिप्त परिचय

Jeddah has a specific historical Guru Nanak memorial-shrine tradition rather than only a general travel claim. Kohli records that, after reaching Jeddah from Aden, Guru Nanak Dev Ji was commemorated by a Sikh shrine situated east of the traditional Tomb of Eve. He also explains that Guru Nanak memorials in the Middle East could take mosque-like architectural form and be known as a makan of Nanak Pir or Wali Hind. Because no surviving building or exact parcel has been verified, HG-787 is a lost/status-unknown site record.

ਜੱਦਾਹ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਆਮ ਯਾਤਰਾ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਥਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਗਾਰੀ-ਅਸਥਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਕੋਹਲੀ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਦਨ ਤੋਂ ਜੱਦਾਹ ਪਹੁੰਚਣ ਮਗਰੋਂ, ਬੀਬੀ ਹਵਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕਬਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਮਨਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਮਸਜਿਦ ਵਰਗਾ ਭਵਨ-ਰੂਪ ਲੈ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਪੀਰ ਜਾਂ ਵਲੀ ਹਿੰਦ ਦਾ ਮਕਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਭਵਨ ਜਾਂ ਸਹੀ ਭੂ-ਖੰਡ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, HG-787 ਇੱਕ ਗੁਆਚਿਆ / ਸਥਿਤੀ-ਅਗਿਆਤ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ।

जेद्दा के पास केवल एक सामान्य यात्रा-दावे के बजाय एक विशिष्ट ऐतिहासिक गुरु नानक स्मारक-स्थान परंपरा है। कोहली दर्ज करते हैं कि अदन से जेद्दा पहुँचने के बाद गुरु नानक देव जी की स्मृति में एक सिख स्थान बना, जो पारंपरिक हव्वा की कब्र के पूर्व में था। वे यह भी बताते हैं कि मध्य पूर्व में गुरु नानक के स्मारक मस्जिद जैसे स्थापत्य रूप ले सकते थे और उन्हें नानक पीर या वली हिंद का मकान कहा जाता था। चूँकि किसी बचे हुए भवन या सटीक भूखंड की पुष्टि नहीं हुई है, इसलिए HG-787 लुप्त/स्थिति-अज्ञात स्थल का रिकॉर्ड है।

Why This Place Is Historicalਇਹ ਥਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਉਂ ਹੈयह स्थान ऐतिहासिक क्यों है

The fixed-location element is what allows Jeddah to pass Phase 3. The source does not merely say that Guru Nanak landed at Jeddah; it records a dedicated shrine and places it relative to a long-known Jeddah landmark. That is enough to establish a historical commemorative institution for database purposes, while still requiring caution about its present location and condition.

ਨਿਸ਼ਚਿਤ-ਸਥਾਨ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਹੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਜੱਦਾਹ ਨੂੰ ਪੜਾਅ 3 ਪਾਸ ਕਰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਰੋਤ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੱਦਾਹ ਪਹੁੰਚੇ; ਇਹ ਇੱਕ ਸਮਰਪਿਤ ਅਸਥਾਨ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜੱਦਾਹ ਦੀ ਇੱਕ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੇ ਸਾਪੇਖ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਡਾਟਾਬੇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਅਜੇ ਵੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ।

निश्चित-स्थान वाला तत्व ही जेद्दा को चरण 3 पार कराता है। स्रोत केवल यह नहीं कहता कि गुरु नानक जेद्दा उतरे; वह एक समर्पित स्थान दर्ज करता है और उसे जेद्दा के एक बहुत पुराने ज्ञात चिह्न के सापेक्ष रखता है। डेटाबेस के लिहाज़ से यह एक ऐतिहासिक स्मारक संस्था स्थापित करने के लिए पर्याप्त है, फिर भी उसकी वर्तमान अवस्थिति और दशा के बारे में सावधानी ज़रूरी है।

Full Historyਪੂਰਾ ਇਤਿਹਾਸपूरा इतिहास

In Kohli’s account of the western journey, Guru Nanak Dev Ji travelled from Aden to Jeddah with companions and pilgrims before proceeding toward Mecca. The Jeddah section states that, as at Aden, a Sikh shrine commemorated the Guru’s visit. It locates the shrine east of the traditional Sepulchre of Mother Eve and describes Guru Nanak memorial shrines in the Middle East as mosque-style buildings known as the house or makan of Nanak Pir or Wali Hind.

The relative-location description is historically useful but not adequate for modern navigation. The traditional Eve’s Tomb site itself changed repeatedly over centuries, and later urban development transformed Jeddah. Pothi therefore should not convert the phrase “east of” that landmark into a modern coordinate without archival mapping or field evidence.

Secondary Sikh writing repeats the Jeddah shrine tradition and attributes it to older Sikh historical works such as Giani Gian Singh. Some online retellings contain obvious chronological transcription errors; for example, a date rendered as 1918 cannot refer to Guru Nanak Dev Ji. Pothi should not reproduce such errors. The safe chronology is the early sixteenth-century western-journey tradition, with exact dates left source-graded.

ਪੱਛਮੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਕੋਹਲੀ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮੱਕੇ ਵੱਲ ਵਧਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਅਦਨ ਤੋਂ ਜੱਦਾਹ ਗਏ। ਜੱਦਾਹ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਜਿਵੇਂ ਅਦਨ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਮਨਾਈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਹਵਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕਬਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਸਜਿਦ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਭਵਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਪੀਰ ਜਾਂ ਵਲੀ ਹਿੰਦ ਦਾ ਘਰ ਜਾਂ ਮਕਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਸਾਪੇਖ-ਸਥਾਨ ਵਾਲਾ ਵੇਰਵਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੈ ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਹ-ਦਿਸ਼ਾ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਬੀਬੀ ਹਵਾ ਦੀ ਕਬਰ ਵਾਲਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਥਾਂ ਖ਼ੁਦ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਦਲਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਜੱਦਾਹ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੇ "ਪੂਰਬ ਵੱਲ" ਵਾਲੇ ਵਾਕ ਨੂੰ ਪੁਰਾਲੇਖੀ ਨਕਸ਼ੇ-ਸਾਜ਼ੀ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਸਬੂਤ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਆਧੁਨਿਕ ਧੁਰ-ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਸਹਾਇਕ ਸਿੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਜੱਦਾਹ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਵਰਗੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਆਨਲਾਈਨ ਬਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀ-ਗਲਤੀਆਂ ਹਨ; ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, 1918 ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕੋਈ ਤਰੀਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਦੁਹਰਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ। ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੀ ਪੱਛਮੀ-ਯਾਤਰਾ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਤਰੀਕਾਂ ਸਰੋਤ-ਦਰਜਾਬੰਦ ਛੱਡੀਆਂ ਜਾਣ।

पश्चिमी यात्रा के कोहली के विवरण में गुरु नानक देव जी साथियों और हाजियों के साथ अदन से जेद्दा गए और फिर मक्का की ओर बढ़े। जेद्दा वाला हिस्सा कहता है कि अदन की तरह यहाँ भी एक सिख स्थान गुरु के आगमन की स्मृति में था। वह उस स्थान को माता हव्वा की पारंपरिक समाधि के पूर्व में बताता है और मध्य पूर्व के गुरु नानक स्मारक स्थानों को मस्जिद-शैली की इमारतों के रूप में वर्णित करता है, जिन्हें नानक पीर या वली हिंद का घर या मकान कहा जाता था।

सापेक्ष-अवस्थिति का यह वर्णन ऐतिहासिक रूप से उपयोगी है, पर आधुनिक नेविगेशन के लिए पर्याप्त नहीं। पारंपरिक हव्वा-कब्र स्थल स्वयं सदियों में बार-बार बदला, और बाद के शहरी विकास ने जेद्दा को बदल डाला। इसलिए पोथी को अभिलेखीय मानचित्रण या क्षेत्रीय प्रमाण के बिना उस चिह्न के "पूर्व में" वाले वाक्यांश को आधुनिक निर्देशांक में नहीं बदलना चाहिए।

गौण सिख लेखन जेद्दा के स्थान की परंपरा को दोहराता है और उसका श्रेय ज्ञानी ज्ञान सिंह जैसे पुराने सिख ऐतिहासिक ग्रंथों को देता है। कुछ ऑनलाइन पुनर्कथनों में स्पष्ट कालक्रम-संबंधी नकल-त्रुटियाँ हैं; उदाहरण के लिए, 1918 के रूप में लिखी गई तिथि गुरु नानक देव जी से संबंधित हो ही नहीं सकती। पोथी को ऐसी त्रुटियाँ नहीं दोहरानी चाहिए। सुरक्षित कालक्रम सोलहवीं सदी के आरंभ की पश्चिमी-यात्रा परंपरा है, जिसमें सटीक तिथियाँ स्रोत-श्रेणीबद्ध छोड़ी जाती हैं।

What Happened Hereਇੱਥੇ ਕੀ ਹੋਇਆयहाँ क्या हुआ

The site commemorates Guru Nanak Dev Ji’s remembered arrival at Jeddah on the western journey and a later shrine established in honour of that visit.

ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਪੱਛਮੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜੱਦਾਹ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਉਸ ਫੇਰੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋਏ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ।

यह स्थल पश्चिमी यात्रा पर जेद्दा में गुरु नानक देव जी के याद किए जाने वाले आगमन और उस आगमन के सम्मान में बाद में स्थापित एक स्थान की स्मृति रखता है।

Gurus and Historical Figures Connected With This Siteਇਸ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂइस स्थान से जुड़े गुरु साहिबान और ऐतिहासिक हस्तियाँ

Guru Nanak Dev Ji; Bhai Mardana Ji in the travel tradition; later Sikh/Nanak-Pir devotees and custodial communities associated with the memorial tradition.

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ; ਯਾਤਰਾ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ; ਯਾਦਗਾਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਿੱਖ / ਨਾਨਕ-ਪੀਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਾਈਚਾਰੇ।

गुरु नानक देव जी; यात्रा परंपरा में भाई मरदाना जी; इस स्मारक परंपरा से जुड़े बाद के सिख/नानक-पीर श्रद्धालु और रखवाले समुदाय।

Historical Structures and Featuresਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਸੀਅਤਾਂऐतिहासिक इमारतें और विशेषताएँ

• A Sikh shrine is explicitly recorded as commemorating Guru Nanak Dev Ji’s visit to Jeddah.

• The historical relative location is described as east of the traditional Sepulchre / Tomb of Eve.

• Kohli characterizes Guru Nanak memorial shrines in the Middle East as mosque-style makan associated with the names Nanak Pir or Wali Hind.

• No surviving current shrine building, sign, inscription or Sikh-managed compound is verified in this audit.

• ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜੱਦਾਹ ਫੇਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਮਨਾਉਂਦਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

• ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਾਪੇਖ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਬੀਬੀ ਹਵਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕਬਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

• ਕੋਹਲੀ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਪੀਰ ਜਾਂ ਵਲੀ ਹਿੰਦ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਸਜਿਦ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਮਕਾਨ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

• ਇਸ ਪੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਮੌਜੂਦਾ ਅਸਥਾਨ ਭਵਨ, ਬੋਰਡ, ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਜਾਂ ਸਿੱਖ-ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਅਹਾਤੇ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

• जेद्दा में गुरु नानक देव जी के आगमन की स्मृति में एक सिख स्थान का स्पष्ट उल्लेख दर्ज है।

• ऐतिहासिक सापेक्ष अवस्थिति पारंपरिक हव्वा की समाधि / कब्र के पूर्व में बताई गई है।

• कोहली मध्य पूर्व के गुरु नानक स्मारक स्थानों को नानक पीर या वली हिंद नामों से जुड़े मस्जिद-शैली के मकान के रूप में चित्रित करते हैं।

• इस जाँच में किसी बचे हुए वर्तमान स्थान-भवन, चिह्न, शिलालेख या सिख-प्रबंधित परिसर की पुष्टि नहीं हुई।

Original Site vs Current Buildingਅਸਲੀ ਥਾਂ ਬਨਾਮ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤमूल स्थान बनाम वर्तमान इमारत

HG-787 is not assigned to any current mosque, cemetery structure or modern Jeddah gurdwara. The record preserves the historically described memorial site only. A future archival-map or field study must establish any surviving parcel before Pothi publishes a precise location.

HG-787 ਕਿਸੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮਸਜਿਦ, ਕਬਰਸਤਾਨ ਢਾਂਚੇ ਜਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਜੱਦਾਹ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਰਿਕਾਰਡ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਰਣਿਤ ਯਾਦਗਾਰੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਪੋਥੀ ਦੇ ਸਹੀ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਭਵਿੱਖੀ ਪੁਰਾਲੇਖੀ-ਨਕਸ਼ਾ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਚੇ ਹੋਏ ਭੂ-ਖੰਡ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ।

HG-787 किसी वर्तमान मस्जिद, क़ब्रिस्तान की संरचना या आधुनिक जेद्दा गुरुद्वारे को नहीं सौंपा गया है। यह रिकॉर्ड केवल ऐतिहासिक रूप से वर्णित स्मारक स्थल को सुरक्षित रखता है। पोथी के सटीक स्थान प्रकाशित करने से पहले भविष्य के किसी अभिलेखीय-मानचित्र या क्षेत्रीय अध्ययन को बचे हुए भूखंड को स्थापित करना होगा।

Historical Timelineਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾऐतिहासिक समय-रेखा

• Early 16th century, tradition: Guru Nanak Dev Ji is remembered as reaching Jeddah during the western journey before proceeding toward Mecca. • Later memorial phase: A Sikh shrine is reported as having stood in Jeddah in honour of the visit, east of the traditional Tomb of Eve. • 19th-20th century source layer: Sikh historical/travel works preserve the shrine and Nanak Pir / Wali Hind terminology. • Modern period: Jeddah’s urban fabric and the traditional Eve’s Tomb landscape changed substantially; survival of the Sikh memorial is unverified. • 2026 Pothi audit: Historical memorial passes Phase 3 as Lost / Status Unknown Heritage; exact parcel remains Pending.

• ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ, ਪਰੰਪਰਾ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਮੱਕੇ ਵੱਲ ਵਧਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੱਦਾਹ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। • ਬਾਅਦ ਦਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੜਾਅ: ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ, ਬੀਬੀ ਹਵਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕਬਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਇਸ ਫੇਰੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜੱਦਾਹ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। • 19ਵੀਂ ਤੋਂ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸਰੋਤ ਪਰਤ: ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ / ਯਾਤਰਾ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਸਥਾਨ ਅਤੇ ਨਾਨਕ ਪੀਰ / ਵਲੀ ਹਿੰਦ ਵਾਲੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੀਆਂ ਹਨ। • ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ: ਜੱਦਾਹ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਬੀਬੀ ਹਵਾ ਕਬਰ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਕਾਫ਼ੀ ਬਦਲ ਗਿਆ; ਸਿੱਖ ਯਾਦਗਾਰ ਦਾ ਬਚਾਅ ਅਣ-ਤਸਦੀਕੀਆ ਹੈ। • 2026 ਪੋਥੀ ਪੜਤਾਲ: ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਗਾਰ ਪੜਾਅ 3 ਨੂੰ ਗੁਆਚੀ / ਸਥਿਤੀ-ਅਗਿਆਤ ਵਿਰਾਸਤ ਵਜੋਂ ਪਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਸਹੀ ਭੂ-ਖੰਡ ਬਕਾਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

• सोलहवीं सदी का आरंभ, परंपरा: गुरु नानक देव जी को पश्चिमी यात्रा के दौरान मक्का की ओर बढ़ने से पहले जेद्दा पहुँचने के रूप में याद किया जाता है। • बाद का स्मारक चरण: जेद्दा में, पारंपरिक हव्वा की कब्र के पूर्व में, इस आगमन के सम्मान में एक सिख स्थान खड़ा होने की सूचना है। • 19वीं और 20वीं सदी की स्रोत-परत: सिख ऐतिहासिक/यात्रा ग्रंथ इस स्थान और नानक पीर / वली हिंद शब्दावली को सुरक्षित रखते हैं। • आधुनिक काल: जेद्दा का शहरी ताना-बाना और पारंपरिक हव्वा-कब्र का भूदृश्य काफ़ी बदल गया; सिख स्मारक का बचा होना असत्यापित है। • 2026 की पोथी जाँच: ऐतिहासिक स्मारक लुप्त / स्थिति अज्ञात धरोहर के रूप में चरण 3 पार करता है; सटीक भूखंड लंबित रहता है।

Related Sakhis / Pothi Cross-Linksਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਖੀਆਂ / ਪੋਥੀ ਕੜੀਆਂसंबंधित साखियाँ / पोथी कड़ियाँ

• HG-786 Historical Guru Nanak Sikh Temple Site, Aden - preceding Arabian port memorial in the same travel tradition.

• HG-779 Baba Nanak Historical Shrine Site, Baghdad - separate West Asian Guru Nanak shrine site with epigraphic evidence.

• Phase 4 research queue: Mecca and Medina travel traditions - do not create gurdwara IDs without separate fixed memorial-site evidence.

• HG-786 ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰ ਥਾਂ, ਅਦਨ · ਇਸੇ ਯਾਤਰਾ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੀ ਅਰਬ ਬੰਦਰਗਾਹ ਯਾਦਗਾਰ।

• HG-779 ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ ਥਾਂ, ਬਗ਼ਦਾਦ · ਸ਼ਿਲਾਲੇਖੀ ਸਬੂਤ ਵਾਲੀ ਵੱਖਰੀ ਪੱਛਮੀ-ਏਸ਼ੀਆ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਅਸਥਾਨ ਥਾਂ।

• ਪੜਾਅ 4 ਖੋਜ ਕਤਾਰ: ਮੱਕਾ ਅਤੇ ਮਦੀਨਾ ਯਾਤਰਾ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ · ਵੱਖਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਯਾਦਗਾਰੀ-ਥਾਂ ਦੇ ਸਬੂਤ ਬਿਨਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ID ਨਾ ਬਣਾਓ।

• HG-786 ऐतिहासिक गुरु नानक सिख मंदिर स्थल, अदन · इसी यात्रा परंपरा का पिछला अरब बंदरगाह स्मारक।

• HG-779 बाबा नानक ऐतिहासिक स्थान-स्थल, बग़दाद · शिलालेखीय प्रमाण वाला अलग पश्चिम एशियाई गुरु नानक स्थान-स्थल।

• चरण 4 शोध-सूची: मक्का और मदीना की यात्रा परंपराएँ · अलग निश्चित स्मारक-स्थल प्रमाण के बिना गुरुद्वारा आईडी न बनाएँ।

Verified Relics / Manuscripts / Weaponsਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ / ਖਰੜੇ / ਸ਼ਸਤਰप्रमाणित निशानियाँ / पांडुलिपियाँ / शस्त्र

No relic, manuscript, weapon, inscription or surviving Guru-period architectural element has been independently authenticated for HG-787 in this audit.

ਇਸ ਪੜਤਾਲ ਵਿੱਚ HG-787 ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਸਤੂ, ਹੱਥ-ਲਿਖਤ, ਹਥਿਆਰ, ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਜਾਂ ਬਚੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਦੇ ਭਵਨ ਤੱਤ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

इस जाँच में HG-787 के लिए किसी अवशेष, हस्तलिखित पोथी, शस्त्र, शिलालेख या बचे हुए गुरु-कालीन स्थापत्य तत्व की स्वतंत्र प्रामाणिकता सिद्ध नहीं हुई है।

Access / Managementਪਹੁੰਚ / ਪ੍ਰਬੰਧपहुँच / प्रबंध

No current Sikh management body, public shrine gate or access arrangement is verified. Do not give directions to a current cemetery, mosque or private property under the assumption that it is the historical memorial site.

ਕਿਸੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸੰਸਥਾ, ਜਨਤਕ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਜਾਂ ਪਹੁੰਚ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ਕਿਸੇ ਮੌਜੂਦਾ ਕਬਰਸਤਾਨ, ਮਸਜਿਦ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵੱਲ ਰਾਹ-ਦਿਸ਼ਾ ਨਾ ਦਿਓ ਕਿ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਥਾਂ ਹੈ।

किसी वर्तमान सिख प्रबंधन निकाय, सार्वजनिक स्थान-द्वार या पहुँच-व्यवस्था की पुष्टि नहीं है। यह मानकर किसी वर्तमान क़ब्रिस्तान, मस्जिद या निजी संपत्ति तक का रास्ता न बताएँ कि वही ऐतिहासिक स्मारक स्थल है।

What Visitors Can See Todayਅੱਜ ਦਰਸ਼ਕ ਕੀ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨआज दर्शक क्या देख सकते हैं

No surviving Sikh shrine is confirmed for visitor interpretation. Pothi should present HG-787 as historical lost/status-unknown heritage and suppress navigation until a defensible parcel is recovered.

ਯਾਤਰੀ-ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਕਿਸੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਪੋਥੀ ਨੂੰ HG-787 ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਆਚੀ / ਸਥਿਤੀ-ਅਗਿਆਤ ਵਿਰਾਸਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਬਚਾਅਯੋਗ ਭੂ-ਖੰਡ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਰਾਹ-ਦਿਸ਼ਾ ਬੰਦ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

दर्शनार्थियों की व्याख्या के लिए किसी बचे हुए सिख स्थान की पुष्टि नहीं है। पोथी को HG-787 को ऐतिहासिक लुप्त/स्थिति-अज्ञात धरोहर के रूप में प्रस्तुत करना चाहिए और तब तक नेविगेशन बंद रखना चाहिए जब तक कोई ठोस भूखंड न खोज लिया जाए।

Source Notes and Historical Disagreementsਸਰੋਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਤਭੇਦस्रोत टिप्पणियाँ और ऐतिहासिक मतभेद

• LOCATION CONTROL: “east of the Tomb of Eve” is a historical relative-location statement, not a modern coordinate.

• CHRONOLOGY CONTROL: use early sixteenth-century / fourth-journey wording unless a date is explicitly attributed to a source.

• TYPO CONTROL: modern secondary pages sometimes reproduce impossible dates for Guru Nanak’s Jeddah visit; those are not database facts.

• TERMINOLOGY CONTROL: “makan of Nanak Pir / Wali Hind” is retained as source terminology for the memorial tradition, not as proof of a surviving current institution.

• ਸਥਾਨ ਨਿਯੰਤਰਣ: "ਬੀਬੀ ਹਵਾ ਦੀ ਕਬਰ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ" ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਾਪੇਖ-ਸਥਾਨ ਬਿਆਨ ਹੈ, ਆਧੁਨਿਕ ਧੁਰ-ਅੰਕ ਨਹੀਂ।

• ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਨਿਯੰਤਰਣ: ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਤਰੀਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਸਰੋਤ ਨਾਲ ਨਾ ਜੁੜੀ ਹੋਵੇ, ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ / ਚੌਥੀ-ਯਾਤਰਾ ਵਾਲੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਰਤੋ।

• ਲਿਖਤ-ਗਲਤੀ ਨਿਯੰਤਰਣ: ਆਧੁਨਿਕ ਸਹਾਇਕ ਪੰਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਜੱਦਾਹ ਫੇਰੀ ਲਈ ਅਸੰਭਵ ਤਰੀਕਾਂ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਡਾਟਾਬੇਸ ਤੱਥ ਨਹੀਂ।

• ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨਿਯੰਤਰਣ: "ਨਾਨਕ ਪੀਰ / ਵਲੀ ਹਿੰਦ ਦਾ ਮਕਾਨ" ਯਾਦਗਾਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਲਈ ਸਰੋਤ-ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਬਚੀ ਹੋਈ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ।

• अवस्थिति नियंत्रण: "हव्वा की कब्र के पूर्व में" एक ऐतिहासिक सापेक्ष-स्थान का कथन है, आधुनिक निर्देशांक नहीं।

• कालक्रम नियंत्रण: जब तक कोई तिथि स्पष्ट रूप से किसी स्रोत को न सौंपी गई हो, सोलहवीं सदी के आरंभ / चौथी यात्रा वाली शब्दावली का प्रयोग करें।

• टंकण-त्रुटि नियंत्रण: आधुनिक गौण पन्ने कभी-कभी गुरु नानक की जेद्दा यात्रा के लिए असंभव तिथियाँ दोहरा देते हैं; वे डेटाबेस-तथ्य नहीं हैं।

• पारिभाषिक शब्दावली नियंत्रण: "नानक पीर / वली हिंद का मकान" इस स्मारक परंपरा के लिए स्रोत की शब्दावली के रूप में रखा गया है, किसी बची हुई वर्तमान संस्था के प्रमाण के रूप में नहीं।

Referencesਹਵਾਲੇसंदर्भ

1. Surindar Singh Kohli, Travels of Guru Nanak, Publication Bureau, Panjab University, Chandigarh, first ed. 1969; “Saudi Arabia / Jadda” section, pp. 139-140 in later pagination. Digital scan consulted via Scribd: https://www.scribd.com/doc/191224390/127020291-Travels-of-Guru-Nanak-Surinder-Singh-English-Copy
2. Google Books bibliographic record for Surindar Singh Kohli, Travels of Guru Nanak, Publication Bureau, Panjab University, 1969: https://books.google.com/books/about/Travels_of_Guru_Nanak.html?id=yOFWAAAAMAAJ
3. SikhNet, “Guru Nanak in Arabia,” secondary compilation preserving the Jeddah shrine / Nanak Pir / Wali Hind tradition and citing Giani Gian Singh and Kohli: https://www.sikhnet.com/news/guru-nanak-arabia
4. Phase 3 Batch 5 Database Control Summary
Permanent additions: HG-786 and HG-787. No IDs are retired in this batch. Corrected active/completed total after Batch 5: 713. Retired-alias total remains 74. Highest permanently reserved ID is HG-787. The next unused permanent ID is HG-788.
• HG-786 and HG-787 are historical-site records, not claims that current operating gurdwaras survive at the same parcels.
• Both records suppress exact navigation because no historical parcel has yet been independently recovered to publication standard.
• No candidate was admitted solely from a route narrative. Each admission required a source that explicitly describes a physical commemorative Sikh shrine/temple.
• No Phase 2 India, Pakistan or Bangladesh record is duplicated by these international sites.
5. Carry-Forward Research Queue for Phase 3 Batch 6
• Gharuka / Ghaduka, Afghanistan: resolve the 25-kos versus later kilometre retellings and recover a defensible locality/parcel before assigning HG-788.
• Iran: search archival Persian, Sikh and colonial sources for a fixed Pehli Patshahi shrine at Mashhad, Tabriz or Bushehr rather than relying on route summaries.
• Central Asia: test Bukhara, Samarkand, Termez and related Nanak Qalandar / dharamsala traditions against maps, inscriptions, property records and independent historical travel testimony.
• Arabian Peninsula: continue archival work for Mecca/Medina-area memorial traditions, but keep sacred travel narratives separate from physical gurdwara admissions.
• Other Gurus: continue searching for defensible Guru-visit memorial sites outside India, Pakistan and Bangladesh associated with Gurus 2-10, rather than assuming Phase 3 is exclusively Guru Nanak.
• Sri Lanka: retain Batticaloa, Kotte, Dibar and related older claims on HOLD unless a fixed historical shrine property can be recovered beyond the already admitted Kurukkalmadam memorial.
6. Publication Gate
• Control: Status • Permanent ID continuity: PASS - HG-786 and HG-787 follow HG-785; next unused HG-788 • 10-record quota: NOT APPLICABLE - Phase 3 admits only defensible sites; 2 passed • Direct Guru association: PASS WITH SOURCE GRADING - both are Guru Nanak visit memorial traditions • Physical historical institution: PASS - both sources explicitly describe a Sikh temple/shrine, not route-only localities • Current survival: PENDING - both classified Lost / Status Unknown Heritage • Exact navigation pin: WITHHELD - insufficient parcel-level evidence • Duplicate control: PASS - no overlap with existing HG-001 to HG-785 records • Chronology control: PASS - disputed/proposed years remain attributed rather than stated as settled fact
Editorial freeze note: do not open HG-788 merely to continue batch numbering. Phase 3 Batch 6 should exist only if another international direct-Guru historical site crosses the same physical-site and evidence threshold.